Nikolay Mallitskiy

Nikolay Guryevich Mallitskiy 1873-yil 18-sentyabrda (yangi uslubda 30-sentyabr) Orenburg guberniyasining Dedovo qishlog'ida tug'ilgan. Otasi Guriy Aleksandrovich ruhoniy oilasidan chiqqan qishloq o'qituvchisi, onasi Yelizaveta Petrovna (Molchanova) ham o'qituvchi edi. Nikolay oiladagi uch farzandning kattasi bo'lgan. 1884-yilda otasi xizmatdan bo'shatilgach, oila Xabarovskka ko'chgan, Nikolay esa Orenburgda bobo-buvisinikida qolib gimnaziyada o'qigan, repetitorlik bilan pul topgan va 1891-yilda uni oltin medal bilan tamomlagan.

Sankt-Peterburg tarix-filologiya institutining tarix bo'limida o'qigan (Kedrov, Mushketov kabi olimlarning ma'ruzalarini tinglagan) va 1895-yilda imtiyoz bilan bitirgan. Institutda qolish imkoniyati bo'lsa-da, bolaligidan orzu qilgan Toshkentga ketgan. U yerda avval o'qituvchilar seminariyasida, 1898-yildan erkaklar gimnaziyasida tarix va geografiyadan dars bergan, o'zbek, arab va keyinchalik tojik tillarini o'rgangan. Gimnaziya direktori Nikolay Ostroumovning qizi Olga Nikolayevnaga uylangan.

1901-yilda rahbariyat bilan kelishmovchilik tufayli gimnaziyadan ketgan va 1906-yilgacha rasmiy «Turkestanskiye vedomosti» gazetasining bosh muharriri bo'lgan. Tojik tilini bilgani uchun general-gubernator uni Buxoro amirligiga turmush tarzini o'rganish uchun yuborgan; amirning noroziligi general-gubernatorning lavozimdan olinishiga sabab bo'lgan, Mallitskiy ham gazetadagi ishidan ketgan. U 1897-yilda tashkil etilgan Rus geografiya jamiyatining Turkiston bo'limida ilmiy kotib, rais o'rinbosari, 1918-yildan esa rais bo'lgan.

1907-yil yanvaridan Toshkent shahar boshlig'i (shahar o'zini-o'zi boshqarishi rahbari) bo'lgan. Uning rahbarligida shahar xo'jaligi qarzlardan chiqarilgan, sug'orish tizimi yaxshilangan, elektr tramvay qurilgan; Chirchiqdagi gidroelektrostansiya, kanalizatsiya va zamonaviy qassobxona loyihalari tayyorlangan, ammo urush tufayli tugallanmagan. Toshkentda universitet ochish va Sibir temir yo'lini qurish tarafdori bo'lgan, 1910-yilda shu masalalarda Peterburgga borgan. 1917-yil fevral inqilobidan keyin qayta saylangan, lekin bu lavozimdan voz kechib, shahar boshlig'i o'rinbosari bo'lib qolgan.

Oktyabr inqilobidan keyin avval maktabda, 1918-yildan universitetda dars bergan, 1920-yillarda Oliy harbiy sharqshunoslik maktabida ham ishlagan, 1926-yilda «qizil professor» unvonini olgan. 1919-yilda 16 kun, 1931-yilda yetti yarim oy hibsda bo'lgan; 1932-yilda uch yillik «erkin surgun»ga hukm qilinib, Chimkentda iqtisodchi bo'lib ishlagan. 1934-yil may oyida Toshkentga qaytib, universitet geografiya fakulteti professori bo'lgan.

Urush yillarida Turkiston harbiy okrugi shtabiga uchuvchilar uchun O'rta Osiyoning fizik-geografik rayonlari tavsifini tuzishni taklif qilgan va bu ish uchun uchuvchi bilan kichik samolyotda uchgan, haq olishdan bosh tortgan. «O'rta Osiyo suv resurslari dinamikasi» asari uchun 1945-yil 8-martda dissertatsiya himoya qilmay fan doktori darajasi berilgan; o'sha yili ilmiy-pedagogik faoliyatining 50 yilligi nishonlanib, O'zbekiston SSR fan arbobi unvoni berilgan. 1947-yil 30-oktyabrda Toshkentda infarktdan vafot etgan.