Николай Маллитский
Рус ва совет географи, Тошкент шаҳар бошлиғи (1907–1917), «Туркестанские ведомости» муҳаррири, Ўрта Осиё дарёлари, музликлари ва аҳолисини ўрганган олим.
- Фаолият:
- Олим, Сиёсатчи, Педагог, Шарқшунос, Ер фанлари олими
- Ҳақиқий исми:
- Николай Гуревич Маллитский
- Туғилган:
- 30 сентабр 1873(74 ёш) ♎ — 30 октабр 1947
- Отаси:
- Гурий Александрович Маллитский
- Онаси:
- Елизавета Петровна Молчанова
- Турмуш ўртоғи:
- Олга Николаевна Остроумова
Биография
Николай Гуревич Маллитский 1873-йил 18-сентябрда (янги услубда 30-сентябр) Оренбург губерниясининг Дедово қишлоғида туғилган. Отаси Гурий Александрович руҳоний оиласидан чиққан қишлоқ ўқитувчиси, онаси Елизавета Петровна (Молчанова) ҳам ўқитувчи эди. Николай оиладаги уч фарзанднинг каттаси бўлган. 1884-йилда отаси хизматдан бўшатилгач, оила Хабаровскка кўчган, Николай эса Оренбургда бобо-бувисиникида қолиб гимназияда ўқиган, репетиторлик билан пул топган ва 1891-йилда уни олтин медал билан тамомлаган.
Санкт-Петербург тарих-филология институтининг тарих бўлимида ўқиган (Кедров, Мушкетов каби олимларнинг маърузаларини тинглаган) ва 1895-йилда имтиёз билан битирган. Институтда қолиш имконияти бўлса-да, болалигидан орзу қилган Тошкентга кетган. У ерда аввал ўқитувчилар семинариясида, 1898-йилдан эркаклар гимназиясида тарих ва географиядан дарс берган, ўзбек, араб ва кейинчалик тожик тилларини ўрганган. Гимназия директори Николай Остроумовнинг қизи Олга Николаевнага уйланган.
1901-йилда раҳбарият билан келишмовчилик туфайли гимназиядан кетган ва 1906-йилгача расмий «Туркестанские ведомости» газетасининг бош муҳаррири бўлган. Тожик тилини билгани учун генерал-губернатор уни Бухоро амирлигига турмуш тарзини ўрганиш учун юборган; амирнинг норозилиги генерал-губернаторнинг лавозимдан олинишига сабаб бўлган, Маллитский ҳам газетадаги ишидан кетган. У 1897-йилда ташкил этилган Рус география жамиятининг Туркистон бўлимида илмий котиб, раис ўринбосари, 1918-йилдан эса раис бўлган.
1907-йил январидан Тошкент шаҳар бошлиғи (шаҳар ўзини-ўзи бошқариши раҳбари) бўлган. Унинг раҳбарлигида шаҳар хўжалиги қарзлардан чиқарилган, суғориш тизими яхшиланган, электр трамвай қурилган; Чирчиқдаги гидроэлектростанция, канализация ва замонавий қассобхона лойиҳалари тайёрланган, аммо уруш туфайли тугалланмаган. Тошкентда университет очиш ва Сибир темир йўлини қуриш тарафдори бўлган, 1910-йилда шу масалаларда Петербургга борган. 1917-йил феврал инқилобидан кейин қайта сайланган, лекин бу лавозимдан воз кечиб, шаҳар бошлиғи ўринбосари бўлиб қолган.
Октябр инқилобидан кейин аввал мактабда, 1918-йилдан университетда дарс берган, 1920-йилларда Олий ҳарбий шарқшунослик мактабида ҳам ишлаган, 1926-йилда «қизил профессор» унвонини олган. 1919-йилда 16 кун, 1931-йилда етти ярим ой ҳибсда бўлган; 1932-йилда уч йиллик «эркин сургун»га ҳукм қилиниб, Чимкентда иқтисодчи бўлиб ишлаган. 1934-йил май ойида Тошкентга қайтиб, университет география факултети профессори бўлган.
Уруш йилларида Туркистон ҳарбий округи штабига учувчилар учун Ўрта Осиёнинг физик-географик раёнлари тавсифини тузишни таклиф қилган ва бу иш учун учувчи билан кичик самолётда учган, ҳақ олишдан бош тортган. «Ўрта Осиё сув ресурслари динамикаси» асари учун 1945-йил 8-мартда диссертация ҳимоя қилмай фан доктори даражаси берилган; ўша йили илмий-педагогик фаолиятининг 50 йиллиги нишонланиб, Ўзбекистон ССР фан арбоби унвони берилган. 1947-йил 30-октябрда Тошкентда инфарктдан вафот этган.
Таълим
- Санкт-Петербург тарих-филология институтиОлийгоҳ · 1891–1895 · Тарих бўлими
- Оренбург гимназиясиМактаб · 1891
Карьера
- Ўрта Осиё давлат университетиПрофессор, география факултети · Тошкент · 1918–…
- Тошкент шаҳар думаси ва бошқармасиШаҳар бошлиғи · Тошкент · 1907–1917
- Рус география жамиятининг Туркистон бўлимиИлмий котиб, раис ўринбосари, раис · Тошкент · 1897–…
Мукофотлар
- Ўзбекистон ССР фан арбоби1945 · Ўзбекистон ССР
Ҳаёт йўли
- 1873Туғилиши
Оренбург губерниясининг Дедово қишлоғида ўқитувчи оиласида туғилган.
- 1891Гимназияни тугатиши
Оренбург гимназиясини олтин медал билан битирган.
- 1895Тошкентга келиши
Санкт-Петербург тарих-филология институтини имтиёз билан тугатиб, Тошкентга ўқитувчи бўлиб келган.
- 1897География жамияти
Рус география жамиятининг Туркистон бўлими аъзоси бўлган; кейинчалик илмий котиб, раис ўринбосари, 1918-йилдан раис.
- 1901–1906«Туркестанские ведомости»
Газетанинг бош муҳаррири бўлган.
- 1907–1917Тошкент шаҳар бошлиғи
Шаҳар ўзини-ўзи бошқаришига раҳбарлик қилган; электр трамвай қурилган.
- 1918Университетда
Тошкентдаги университетда дарс беришни бошлаган.
- 1926«Қизил профессор»
«Қизил профессор» унвонини олган.
- 1932–1934Сургун
Чимкентда «эркин сургун»да иқтисодчи бўлиб ишлаган, 1934-йилда Тошкентга қайтган.
- 1945Фан доктори
Диссертация ҳимоя қилмай фан доктори даражаси ва Ўзбекистон ССР фан арбоби унвони берилган.
- 1947Вафоти
30-октябрда Тошкентда вафот этган.
Асарлар
- «Мусулмон табирномаси» (1902)Китоб
Қозонда нашр этилган китоб.
- «Тошкент шаҳар жамоат бошқаруви фаолияти ҳақида маълумотнома» (1909)Ҳисобот
Шаҳар бошлиғи сифатидаги ишлар бўйича ҳисобот.
- «Амударёнинг 1921-йил августдаги тошқини» (1922)Илмий мақола
Рус география жамияти Туркистон бўлими «Известия»сида босилган.
- «Ягноблар» (1924)Илмий мақола
Ягноб водийси аҳолиси ҳақида этнографик мақола.
- «Иссиқота дарёси ҳавзасидаги музликлар» (1925)Илмий иш
Тошкентда нашр этилган.
- «Тошкент маҳаллалари ва мавзелари» (1927)Мақола
В. В. Бартолд шарафига тўпламда босилган.
- «Тожикистон географиясидан ўқув қўлланма» (1929)Дарслик
Икки жилдли ўқув қўлланма (1929–1930).
- «Ўрта Осиё сув ресурслари динамикаси» (1945)Илмий иш
Уруш йилларида ёзилган асар; унга диссертация ҳимоясиз фан доктори даражаси берилган.
