Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

Nizomiddin Shomiy

Fors tilida yozgan Temuriylar davri tarixnavisi, Amir Temur hayoti va yurishlari haqidagi eng qadimgi to'liq solnoma — «Zafarnoma» muallifi.

Faoliyat:
Olim, Yozuvchi, Tarixchi
Haqiqiy ismi:
Nizomiddin Abdulvosiy Shomiy
Vafot etgan sana:
taxminan 1411

Biografiya

Nizomiddin Abdulvosi' Shomiy — fors tilida yozgan Temuriylar davri tarixnavisi, Amir Temur hayoti va yurishlarini yoritgan «Zafarnoma»ning muallifi. Tug'ilgan yili va joyi to'g'risida to'g'ridan-to'g'ri ma'lumot yo'q; nisbasi (Shomiy — Shanbiy) Tabriz yaqinidagi Shanb-i G'ozoniy mavzesiga borib taqaladi, shu sababli u shu atrofda tug'ilgan deb hisoblanadi.

U «mavlono» va «voiz» unvonlariga ega bo'lgan, ya'ni an'anaviy diniy ta'lim olgan. Dastlab Jaloyirlar hukmdori Shayx Uvays (1356–1374) xizmatida bo'lgan; 1366–1367-yillarda Ibn Zafar as-Siqilliyning hukmdorlarga mo'ljallangan axloqiy-siyosiy asari «Sulvon al-muto'»ni arabchadan forschaga tarjima qilgan.

Muallifning o'z so'zlariga ko'ra, 1393-yilda Amir Temur Bag'dod ostonasiga kelganda, shahar aholisidan birinchi bo'lib uning huzuriga borib, itoat bildirgan. 1400-yil atrofida Hijozga haj yo'lida Halab hokimlari uni Temurning ayg'oqchisi deb hibsga olgan; shu tariqa u Halabning qamal qilinishi va taslim bo'lishining guvohi bo'lgan va shahar olingach, Temur huzuriga ikkinchi marta keltirilib, uning atrofida qolgan.

1401–1402-yillarda Temur unga o'z hukmronligi tarixini hamma tushunadigan sodda tilda yozishni topshirgan. Natijada yaratilgan solnoma 1404-yil mart oxirigacha (hijriy 806-yil ramazon oyi o'rtalari) bo'lgan voqealarni qamrab oladi va 1404-yil aprel oyi atrofida Temurga taqdim etilgan. «Zafarnoma» nomi asarning keyingi tahririda uchraydi: u Temurning nabirasi, Ozarbayjon hokimi Umarga bag'ishlangan. Shomiy Temur bilan Movarounnahrga bormay, Ozarbayjonda qolgan.

Temur vafotidan (1405) keyin, ehtimol, Umar xizmatida bo'lgan. Hofiz-i Abruning ma'lumotiga ko'ra, 1411–1412-yilga kelib vafot etgan edi; ba'zi manbalarda 1409-yildan oldin vafot etgani aytiladi. Ayrim eski nashrlarda keltirilgan 1431-yil hozirgi tadqiqotlarda tasdiqlanmaydi.

«Zafarnoma» Temur davrida va uning topshirig'i bilan yozilgan, bizgacha yetib kelgan eng qadimgi to'liq Temur tarixi hisoblanadi. U Hofiz-i Abru tomonidan davom ettirilgan va Sharofiddin Ali Yazdiyning shu nomdagi mashhur asariga asos bo'lgan; Yazdiy Shomiyni o'z zamonining eng yaxshi bayonchilaridan biri deb atagan. Asarning ilmiy-tanqidiy matnini F. Tauer (Praga, 1937), qisqartirilgan turkcha tarjimasini N. Lugal (Anqara, 1949) nashr etgan; o'zbekcha tarjima 1996-yilda chop etilgan.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1356–1374
    Jaloyirlar xizmatida

    Jaloyirlar hukmdori Shayx Uvays saroyida xizmat qilgan.

  2. 1366–1367
    «Sulvon al-muto'» tarjimasi

    Ibn Zafar as-Siqilliyning asarini arabchadan forschaga o'girgan.

  3. 1393
    Temurga bo'ysunishi

    Amir Temur Bag'dodga yaqinlashganda, shahar aholisidan birinchi bo'lib uning huzuriga borgan.

  4. 1400
    Halabda hibs

    Haj yo'lida Halabda josuslikda gumon qilinib hibsga olingan, shaharning qamali va taslim bo'lishiga guvoh bo'lgan; so'ng Temur atrofida qolgan.

  5. 1401–1402
    Solnoma topshirig'i

    Temur unga hukmronligi tarixini sodda tilda yozishni buyurgan.

  6. 1404
    «Zafarnoma» taqdim etilgan

    1404-yil mart oxirigacha bo'lgan voqealarni yoritgan solnomani Temurga topshirgan; keyinchalik asarning ikkinchi tahririni Umarga bag'ishlagan.

  7. 1405 yildan keyin
    Ozarbayjonda

    Temur vafotidan so'ng, ehtimol, Umar xizmatida bo'lgan.

  8. 1411–1412 yilgacha
    Vafoti

    Hofiz-i Abruning ma'lumotiga ko'ra, shu vaqtga kelib vafot etgan edi.

Asarlar

  • «Zafarnoma» (1404)
    Tarixiy solnoma

    Amir Temur hayoti va yurishlari haqidagi, bizgacha yetib kelgan eng qadimgi to'liq solnoma; 1404-yil martigacha bo'lgan voqealarni qamraydi.

  • «Sulvon al-muto'»ning forscha tarjimasi (1367)
    Tarjima

    Ibn Zafar as-Siqilliyning hukmdorlarga mo'ljallangan axloqiy-siyosiy asarining arabchadan forschaga tarjimasi.

Meros

«Zafarnoma» Temur tarixiga oid keyingi solnomalarning manbai bo'lgan: uni Hofiz-i Abru davom ettirgan, Sharofiddin Ali Yazdiy esa shu nomdagi o'z asarini unga tayanib yozgan. Asar XIV asr oxiri — XV asr boshlari Sharq siyosiy tarixini o'rganishda asosiy manbalardan biri hisoblanadi.

Davr: Temuriylar davri, XIV asr oxiri — XV asr boshi
  • Amir Temur Bag'dodni egallaydi, Shomiy unga bo'ysunadi (1393)
  • «Zafarnoma» Temurga taqdim etiladi (1404)
  • Hofiz-i Abru solnomani Temurning so'nggi yillari bilan davom ettiradi (1412)
  • F. Tauer asarning ilmiy-tanqidiy matnini Pragada nashr etadi (1937)
  • N. Lugal asarning qisqartirilgan turkcha tarjimasini chop etadi (1949)
  • «Zafarnoma»ning o'zbekcha tarjimasi nashr etiladi (1996)
Nizomiddin Shomiy — Olim | Shaxs.uz