Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Тузатиш таклиф қилиш

Низомиддин Шомий

Форс тилида ёзган Темурийлар даври тарихнависи, Амир Темур ҳаёти ва юришлари ҳақидаги энг қадимги тўлиқ солнома — «Зафарнома» муаллифи.

Фаолият:
Олим, Ёзувчи, Тарихчи
Ҳақиқий исми:
Низомиддин Абдулвосий Шомий
Вафот этган сана:
тахминан 1411

Биография

Низомиддин Абдулвоси' Шомий — форс тилида ёзган Темурийлар даври тарихнависи, Амир Темур ҳаёти ва юришларини ёритган «Зафарнома»нинг муаллифи. Туғилган йили ва жойи тўғрисида тўғридан-тўғри маълумот йўқ; нисбаси (Шомий — Шанбий) Табриз яқинидаги Шанб-и Ғозоний мавзесига бориб тақалади, шу сабабли у шу атрофда туғилган деб ҳисобланади.

У «мавлоно» ва «воиз» унвонларига эга бўлган, яъни анъанавий диний таълим олган. Дастлаб Жалойирлар ҳукмдори Шайх Увайс (1356–1374) хизматида бўлган; 1366–1367-йилларда Ибн Зафар ас-Сиқиллийнинг ҳукмдорларга мўлжалланган ахлоқий-сиёсий асари «Сулвон ал-мутў»ни арабчадан форсчага таржима қилган.

Муаллифнинг ўз сўзларига кўра, 1393-йилда Амир Темур Бағдод остонасига келганда, шаҳар аҳолисидан биринчи бўлиб унинг ҳузурига бориб, итоат билдирган. 1400-йил атрофида Ҳижозга ҳаж йўлида Ҳалаб ҳокимлари уни Темурнинг айғоқчиси деб ҳибсга олган; шу тариқа у Ҳалабнинг қамал қилиниши ва таслим бўлишининг гувоҳи бўлган ва шаҳар олингач, Темур ҳузурига иккинчи марта келтирилиб, унинг атрофида қолган.

1401–1402-йилларда Темур унга ўз ҳукмронлиги тарихини ҳамма тушунадиган содда тилда ёзишни топширган. Натижада яратилган солнома 1404-йил март охиригача (ҳижрий 806-йил рамазон ойи ўрталари) бўлган воқеаларни қамраб олади ва 1404-йил апрел ойи атрофида Темурга тақдим этилган. «Зафарнома» номи асарнинг кейинги таҳририда учрайди: у Темурнинг набираси, Озарбайжон ҳокими Умарга бағишланган. Шомий Темур билан Мовароуннаҳрга бормай, Озарбайжонда қолган.

Темур вафотидан (1405) кейин, эҳтимол, Умар хизматида бўлган. Ҳофиз-и Абрунинг маълумотига кўра, 1411–1412-йилга келиб вафот этган эди; баъзи манбаларда 1409-йилдан олдин вафот этгани айтилади. Айрим эски нашрларда келтирилган 1431-йил ҳозирги тадқиқотларда тасдиқланмайди.

«Зафарнома» Темур даврида ва унинг топшириғи билан ёзилган, бизгача етиб келган энг қадимги тўлиқ Темур тарихи ҳисобланади. У Ҳофиз-и Абру томонидан давом эттирилган ва Шарофиддин Али Яздийнинг шу номдаги машҳур асарига асос бўлган; Яздий Шомийни ўз замонининг энг яхши баёнчиларидан бири деб атаган. Асарнинг илмий-танқидий матнини Ф. Тауэр (Прага, 1937), қисқартирилган туркча таржимасини Н. Лугал (Анқара, 1949) нашр этган; ўзбекча таржима 1996-йилда чоп этилган.

Карьера

Ҳаёт йўли

  1. 1356–1374
    Жалойирлар хизматида

    Жалойирлар ҳукмдори Шайх Увайс саройида хизмат қилган.

  2. 1366–1367
    «Сулвон ал-мутў» таржимаси

    Ибн Зафар ас-Сиқиллийнинг асарини арабчадан форсчага ўгирган.

  3. 1393
    Темурга бўйсуниши

    Амир Темур Бағдодга яқинлашганда, шаҳар аҳолисидан биринчи бўлиб унинг ҳузурига борган.

  4. 1400
    Ҳалабда ҳибс

    Ҳаж йўлида Ҳалабда жосусликда гумон қилиниб ҳибсга олинган, шаҳарнинг қамали ва таслим бўлишига гувоҳ бўлган; сўнг Темур атрофида қолган.

  5. 1401–1402
    Солнома топшириғи

    Темур унга ҳукмронлиги тарихини содда тилда ёзишни буюрган.

  6. 1404
    «Зафарнома» тақдим этилган

    1404-йил март охиригача бўлган воқеаларни ёритган солномани Темурга топширган; кейинчалик асарнинг иккинчи таҳририни Умарга бағишлаган.

  7. 1405 йилдан кейин
    Озарбайжонда

    Темур вафотидан сўнг, эҳтимол, Умар хизматида бўлган.

  8. 1411–1412 йилгача
    Вафоти

    Ҳофиз-и Абрунинг маълумотига кўра, шу вақтга келиб вафот этган эди.

Асарлар

  • «Зафарнома» (1404)
    Тарихий солнома

    Амир Темур ҳаёти ва юришлари ҳақидаги, бизгача етиб келган энг қадимги тўлиқ солнома; 1404-йил мартигача бўлган воқеаларни қамрайди.

  • «Сулвон ал-мутў»нинг форсча таржимаси (1367)
    Таржима

    Ибн Зафар ас-Сиқиллийнинг ҳукмдорларга мўлжалланган ахлоқий-сиёсий асарининг арабчадан форсчага таржимаси.

Мерос

«Зафарнома» Темур тарихига оид кейинги солномаларнинг манбаи бўлган: уни Ҳофиз-и Абру давом эттирган, Шарофиддин Али Яздий эса шу номдаги ўз асарини унга таяниб ёзган. Асар XIV аср охири — XV аср бошлари Шарқ сиёсий тарихини ўрганишда асосий манбалардан бири ҳисобланади.

Давр: Темурийлар даври, XIV аср охири — XV аср боши
  • Амир Темур Бағдодни эгаллайди, Шомий унга бўйсунади (1393)
  • «Зафарнома» Темурга тақдим этилади (1404)
  • Ҳофиз-и Абру солномани Темурнинг сўнгги йиллари билан давом эттиради (1412)
  • Ф. Тауэр асарнинг илмий-танқидий матнини Прагада нашр этади (1937)
  • Н. Лугал асарнинг қисқартирилган туркча таржимасини чоп этади (1949)
  • «Зафарнома»нинг ўзбекча таржимаси нашр этилади (1996)
Низомиддин Шомий — Олим | Shaxs.uz