Nurxon Yo'ldoshxo'jayeva

Nurxon Yo'ldoshxo'jayeva 1913-yil atrofida Marg'ilonda o'zbek oilasida tug'ilgan. Hayoti manbalarda ko'pincha Yo'ldosheva familiyasi bilan ham uchraydi. Uning otasi Marg'ilonda mingboshi bo'lgan deyiladi. O'zbek Vikipediyasi uni professional teatr sahnasiga chiqqan birinchi o'zbek raqqosasi deb ataydi.

1928-yilda u uyidan chiqib, o'sha paytda Samarqandda joylashgan Muhitdin Qori-Yoqubov boshchiligidagi konsert-etnografik ansamblga qo'shildi. Unga Usta Olim Komilov ustozlik qilgan. 1928-yil 8-martda, xalqaro xotin-qizlar kuni munosabati bilan, Nurxon boshqa raqqosalar bilan birga sahnada paranjisini yechdi; bu o'sha davr o'zbek jamiyatida ayollar ozodligi tomon bir qadam sifatida tanilgan.

1929-yil 1-iyulda ansambl Marg'ilonga gastrolga kelganida, Nurxon qarindoshlarini ko'rishga bordi va akasi Salixo'ja tomonidan pichoqlab o'ldirildi. Qotillik oldindan rejalashtirilgani aniqlangan; sud jarayonida uning otasi va akasi aybdor deb topilib qatl etilgan, mingboshi va mulla surgun qilingan. Ertasi kuni minglab odam qatnashgan dafn marosimi bo'lib o'tdi, ayollar uning tobuti oldida yuzlaridagi pardalarini yechdi.

Nurxonning hayoti Sovet davrida ayollar ozodligi timsoli sifatida talqin qilingan: Komil Yashin «Nurxon» musiqali dramasini yozgan (musiqasi To'xtasin Jalilov), 1968-yilda Marg'ilonda unga haykal (haykaltarosh Valentin Klebanov) o'rnatilgan. Uning ismi Farg'onadagi kinoteatr bilan ham bog'liq.