Pirimqul Qodirov

Pirimqul Qodirov 1928-yil 25-oktyabrda Turkiston tizmasi etagidagi Kengko'l qishlog'ida tug'ilgan. Qishloq o'sha paytda O'ratepa tumaniga qarashli bo'lgan, hozir Tojikistonning Sug'd viloyati, Shahriston tumani hududida. Otasi umrining katta qismini tog'larda cho'ponlik bilan o'tkazgan; yozuvchi keyinchalik archazorlar va cho'ponlar mehnatini «Qora ko'zlar» romanida tasvirlagan. Uning o'zi hikoya qilishicha, 1930-yilda otasi ketma-ket to'rt o'g'il ko'rgani sharafiga katta to'y bergani uchun besh yilga surgun qilingan va oila bu yillarni Xovos tumanidagi Iskandar qishlog'ida o'tkazgan. Urush yillarida sakkizinchi sinfda o'qishni to'xtatib, frontga ketgan kattalar o'rniga qishloq kolxozida ishlagan.

Urushdan keyin Toshkentga kelib, O'rta Osiyo davlat universitetining tayyorlov bo'limida, so'ng sharqshunoslik fakultetida o'qigan va uni 1951-yilda tamomlagan. Birinchi kitobi — «Studentlar» hali talabaligida, 1950-yilda chiqqan. Yosh nosirga Abdulla Qahhor ustozlik qilgan va o'qishni Moskvada davom ettirishni maslahat bergan. 1951–1954-yillarda Moskvadagi M. Gorkiy nomidagi Jahon adabiyoti institutining aspiranturasida o'qib, Abdulla Qahhorning urushdan keyingi ijodi haqida nomzodlik dissertatsiyasini yoqlagan. 1954–1963-yillarda SSSR Yozuvchilar uyushmasida o'zbek adabiyoti bo'yicha maslahatchi bo'lib ishlagan.

Moskvada yoshlar hayotiga bag'ishlangan birinchi romani «Uch ildiz»ni yozgan (1958); u rus tiliga o'girilib, 1959-yilda Moskvada nashr etilgan. 1963-yilda Toshkentga qaytib, 1983-yilgacha O'zbekiston Fanlar akademiyasining Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim bo'lib ishlagan. Bu yillarda «Qadrim» (1961), «Erk» (1968), «Meros» (1974) qissalari, tog' cho'ponlarining mansabdorlar suiiste'moliga duch kelishi haqidagi «Qora ko'zlar» (1966) va qishloq hayotidagi muammolarni ko'targan «Olmos kamar» (1976) romanlari chiqqan. O'zbekiston milliy ensiklopediyasi paxta yakkahokimligi davrida xalq boshiga tushgan jabrlar o'zbek adabiyotida birinchi marta «Meros» qissasida aks etganini qayd etadi. «Olmos kamar» 1983-yilda SSSR Yozuvchilar uyushmasi mukofotiga sazovor bo'lgan, «Qadrim» asosida «Sening izlaring» badiiy filmi suratga olingan. Bolalar uchun «Akramning sarguzashtlari» (1974) va «Yayra institutga kirmoqchi» (1979) qissalarini yozgan.

Adibning eng mashhur asari — Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti haqidagi «Yulduzli tunlar» romani. U 1969–1978-yillarda yozilgan va 1979-yilda nashr etilgan; 1981-yilda roman uchun Hamza nomidagi Davlat mukofoti berilgan. Sovet mafkurasi tarixiy mavzuni yoritishga to'sqinlik qilgan bir davrda Qodirov Abdulla Qodiriy va Oybek boshlagan tarixiy roman an'anasini davom ettirgan. Roman o'quvchilar tomonidan iliq kutib olingan, ammo rasmiy tanqid muallifni o'tmishni ideallashtirishda ayblagan. Asar Moskva va Toshkentda qayta-qayta nashr etilgan, hind, urdu, qozoq, qirg'iz, qoraqalpoq va boshqa tillarga, keyinroq ingliz tiliga ham tarjima qilingan. Uning davomi — Humoyun va Akbar davrini tasvirlagan «Avlodlar dovoni» romani 1988-yilda «Sharq yulduzi» jurnalida e'lon qilingan. «Yulduzli tunlar» asosida ko'p seriyali videofilm olingan, adibning «Bobur» pyesasi esa uzoq yillar hozirgi O'zbek milliy akademik drama teatrida sahnalashtirilgan.

Qodirov adabiyotshunos sifatida badiiy til va ijodiy jarayon masalalarini o'rgangan: «Til va dil» va «Xalq tili va realistik proza» risolalarini yozgan, ikki jildli «Adabiyot nazariyasi» uchun «Adabiy asarning tili» va «Adabiy jarayon» boblarini tayyorlagan. Tarjimon sifatida Lev Tolstoyning «Kazaklar», Mixail Lermontovning «Bela», Konstantin Fedinning «Birinchi quvonchlar» asarlarini, turkman yozuvchisi Xidir Deryayevning «Taqdir» romanini o'zbek tiliga o'girgan.

Mustaqillik arafasi va yillarida jamoat ishlarida faol bo'lgan: 1989–1994-yillarda Adabiyot, san'at va me'morlik sohasidagi Davlat mukofotlari qo'mitasining raisi, 1991–1995-yillarda Oliy Kengash deputati va uning Madaniyat va madaniy meros qo'mitasi raisi, 1997–2000-yillarda Oliy Majlis deputati va Fan, ta'lim, madaniyat va sport masalalari qo'mitasi raisining o'rinbosari bo'lgan. 2000-yillar boshida Shohrux va Gavharshod davridagi Movarounnahr hayotiga bag'ishlangan «Ona lochin vidosi» romani, «Til va el» (2005) va «Amir Temur siymosi» kitoblari chiqqan. So'nggi yillarda O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasining nasr kengashiga rahbarlik qilgan.

1978-yilda O'zbekiston SSR xizmat ko'rsatgan madaniyat xodimi, 1988-yilda O'zbekiston SSR xalq yozuvchisi unvonlari berilgan; «Shuhrat» medali (1994), «El-yurt hurmati» (1998) va «Buyuk xizmatlari uchun» (2006) ordenlari bilan taqdirlangan. Rafiqasi Sofiya bilan to'rt farzandni voyaga yetkazgan; adibning so'zlariga ko'ra, rafiqasi barcha asarlarining qo'lyozmalarini mashinkada ko'chirib bergan. Pirimqul Qodirov 2010-yil 20-dekabrda Toshkentda vafot etgan va Chig'atoy qabristoniga dafn qilingan. 2017-yilda vafotidan keyin O'zbekiston Respublikasi Davlat mukofotiga sazovor bo'lgan.