Пиримқул Қодиров

Пиримқул Қодиров 1928-йил 25-октябрда Туркистон тизмаси этагидаги Кенгкўл қишлоғида туғилган. Қишлоқ ўша пайтда Ўратепа туманига қарашли бўлган, ҳозир Тожикистоннинг Суғд вилояти, Шаҳристон тумани ҳудудида. Отаси умрининг катта қисмини тоғларда чўпонлик билан ўтказган; ёзувчи кейинчалик арчазорлар ва чўпонлар меҳнатини «Қора кўзлар» романида тасвирлаган. Унинг ўзи ҳикоя қилишича, 1930-йилда отаси кетма-кет тўрт ўғил кўргани шарафига катта тўй бергани учун беш йилга сургун қилинган ва оила бу йилларни Ховос туманидаги Искандар қишлоғида ўтказган. Уруш йилларида саккизинчи синфда ўқишни тўхтатиб, фронтга кетган катталар ўрнига қишлоқ колхозида ишлаган.

Урушдан кейин Тошкентга келиб, Ўрта Осиё давлат университетининг тайёрлов бўлимида, сўнг шарқшунослик факултетида ўқиган ва уни 1951-йилда тамомлаган. Биринчи китоби — «Студентлар» ҳали талабалигида, 1950-йилда чиққан. Ёш носирга Абдулла Қаҳҳор устозлик қилган ва ўқишни Москвада давом эттиришни маслаҳат берган. 1951–1954-йилларда Москвадаги М. Горкий номидаги Жаҳон адабиёти институтининг аспирантурасида ўқиб, Абдулла Қаҳҳорнинг урушдан кейинги ижоди ҳақида номзодлик диссертациясини ёқлаган. 1954–1963-йилларда СССР Ёзувчилар уюшмасида ўзбек адабиёти бўйича маслаҳатчи бўлиб ишлаган.

Москвада ёшлар ҳаётига бағишланган биринчи романи «Уч илдиз»ни ёзган (1958); у рус тилига ўгирилиб, 1959-йилда Москвада нашр этилган. 1963-йилда Тошкентга қайтиб, 1983-йилгача Ўзбекистон Фанлар академиясининг Тил ва адабиёт институтида катта илмий ходим бўлиб ишлаган. Бу йилларда «Қадрим» (1961), «Эрк» (1968), «Мерос» (1974) қиссалари, тоғ чўпонларининг мансабдорлар суиистеъмолига дуч келиши ҳақидаги «Қора кўзлар» (1966) ва қишлоқ ҳаётидаги муаммоларни кўтарган «Олмос камар» (1976) романлари чиққан. Ўзбекистон миллий энсиклопедияси пахта яккаҳокимлиги даврида халқ бошига тушган жабрлар ўзбек адабиётида биринчи марта «Мерос» қиссасида акс этганини қайд этади. «Олмос камар» 1983-йилда СССР Ёзувчилар уюшмаси мукофотига сазовор бўлган, «Қадрим» асосида «Сенинг изларинг» бадиий филми суратга олинган. Болалар учун «Акрамнинг саргузаштлари» (1974) ва «Яйра институтга кирмоқчи» (1979) қиссаларини ёзган.

Адибнинг энг машҳур асари — Заҳириддин Муҳаммад Бобур ҳаёти ҳақидаги «Юлдузли тунлар» романи. У 1969–1978-йилларда ёзилган ва 1979-йилда нашр этилган; 1981-йилда роман учун Ҳамза номидаги Давлат мукофоти берилган. Совет мафкураси тарихий мавзуни ёритишга тўсқинлик қилган бир даврда Қодиров Абдулла Қодирий ва Ойбек бошлаган тарихий роман анъанасини давом эттирган. Роман ўқувчилар томонидан илиқ кутиб олинган, аммо расмий танқид муаллифни ўтмишни идеаллаштиришда айблаган. Асар Москва ва Тошкентда қайта-қайта нашр этилган, ҳинд, урду, қозоқ, қирғиз, қорақалпоқ ва бошқа тилларга, кейинроқ инглиз тилига ҳам таржима қилинган. Унинг давоми — Ҳумоюн ва Акбар даврини тасвирлаган «Авлодлар довони» романи 1988-йилда «Шарқ юлдузи» журналида эълон қилинган. «Юлдузли тунлар» асосида кўп серияли видеофилм олинган, адибнинг «Бобур» песаси эса узоқ йиллар ҳозирги Ўзбек миллий академик драма театрида саҳналаштирилган.

Қодиров адабиётшунос сифатида бадиий тил ва ижодий жараён масалаларини ўрганган: «Тил ва дил» ва «Халқ тили ва реалистик проза» рисолаларини ёзган, икки жилдли «Адабиёт назарияси» учун «Адабий асарнинг тили» ва «Адабий жараён» бобларини тайёрлаган. Таржимон сифатида Лев Толстойнинг «Казаклар», Михаил Лермонтовнинг «Бела», Константин Фединнинг «Биринчи қувончлар» асарларини, туркман ёзувчиси Хидир Деряевнинг «Тақдир» романини ўзбек тилига ўгирган.

Мустақиллик арафаси ва йилларида жамоат ишларида фаол бўлган: 1989–1994-йилларда Адабиёт, санъат ва меъморлик соҳасидаги Давлат мукофотлари қўмитасининг раиси, 1991–1995-йилларда Олий Кенгаш депутати ва унинг Маданият ва маданий мерос қўмитаси раиси, 1997–2000-йилларда Олий Мажлис депутати ва Фан, таълим, маданият ва спорт масалалари қўмитаси раисининг ўринбосари бўлган. 2000-йиллар бошида Шоҳрух ва Гавҳаршод давридаги Мовароуннаҳр ҳаётига бағишланган «Она лочин видоси» романи, «Тил ва эл» (2005) ва «Амир Темур сиймоси» китоблари чиққан. Сўнгги йилларда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг наср кенгашига раҳбарлик қилган.

1978-йилда Ўзбекистон ССР хизмат кўрсатган маданият ходими, 1988-йилда Ўзбекистон ССР халқ ёзувчиси унвонлари берилган; «Шуҳрат» медали (1994), «Эл-юрт ҳурмати» (1998) ва «Буюк хизматлари учун» (2006) орденлари билан тақдирланган. Рафиқаси София билан тўрт фарзандни вояга етказган; адибнинг сўзларига кўра, рафиқаси барча асарларининг қўлёзмаларини машинкада кўчириб берган. Пиримқул Қодиров 2010-йил 20-декабрда Тошкентда вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн қилинган. 2017-йилда вафотидан кейин Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофотига сазовор бўлган.