Rafiq Mo'min
O'zbek shoiri, dramaturgi va pedagogi; «Qapchig'ay» dostoni muallifi, Cho'lpon shogirdi. 1937-yilda hibsga olingan, 1947-yilda qaytgan, 1951-yilda vafot etgan.
Biografiya
Rafiq Mo'min (haqiqiy familiyasi Mo'minov) 1900-yilda Rossiya imperiyasining Farg'ona viloyati tarkibidagi Namangan yurtida tug'ilgan. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, bu Qarqonquloq qishlog'i, boshqa manbalarda esa Namangan shahri deb ko'rsatiladi. Otasi etikdo'z bo'lgan. Bola «Namuna» va «Irfon» jadid maktablarida o'qib, 1916-yilgacha ta'lim olgan.
1917-yildan u «Irfon» maktabida dars bergan, inqilobdan so'ng o'qituvchilar kursini tugatib, maktablarda ishlagan. 1918-yilda «Farg'ona nidosi» gazetasida ishlagan, so'ng «Yangi Farg'ona» gazetasida chop etilgan. 1920-yilda Cho'lpon bilan tanishuvi uning shoir bo'lib shakllanishida muhim o'rin tutgan — Mo'min uni o'ziga ustoz deb bilgan. U she'rlarini «Mashrab», «Rafiq» va «Hulkar» taxalluslari bilan e'lon qilgan. Namangan bolalar uyida tarbiyachi bo'lib, yetim bolalarga alohida e'tibor qaratgan; rivoyatlarga ko'ra, 1925–1927-yillarda Namanganda to'rtta yangi maktab ochilishiga erishgan.
1923-yilda Mo'min Farg'ona vodiysiga ilmiy ekspeditsiya uyushtirib, Yormat baxshidan «Zevak» («Yozi bilan Zebo») dostonini va xalq og'zaki ijodining boshqa namunalarini yozib olgan. 1920-yillar boshida O'g'uzxon (H. Yo'ldoshqoriyev) bilan hamkorlikda «Yosh qurbonlar», «Yoriltosh» va «Gulyor» dramalarini yozgan, ular havaskorlar sahnasida qo'yilgan; «Bolaxo'r» dostonini nashr ettirgan. 1924-yilda «Inqilob» jurnalida e'lon qilingan «Qapchig'ay» dostoni 20-yillar o'zbek she'riyatida alohida o'rin egallagan. She'rlari «Farg'ona nidosi», «Yangi Farg'ona», «Zarafshon» nashrlarida hamda hajviy «Mashrab» jurnalida chiqqan; bu jurnalda Ayniy, Hamid Olimjon va boshqalar ham qatnashgan.
Zamondoshlari Mo'minning lirikasini ham, hajvini ham qadrlagan: bahor va gullash haqidagi she'rlar bilan bir qatorda tekinxo'rlik va poraxo'rlikka qarshi o'tkir satrlar yozgan. 1929–1930-yillarda yozilgan, 1937-yilda e'lon qilingan «Tiyonshon cho'poni» asari shu ruhda.
1937-yil 25-mayda Mo'min millatchilikda ayblanib hibsga olindi va o'n yilga hukm qilindi. 1947-yilda vataniga qaytdi, ammo mahkumlik yillarida orttirgan og'ir kasallik uni qo'ymadi: Rafiq Mo'min 1951-yil 5-mayda vafot etdi.
Istiqlol yillarida, 1998-yilda, Mo'minning she'r va dostonlari «Qapchig'ay» nomli alohida to'plamda nashr etildi.
Hayot yo'li
- 1900Tug'ilishi
Namangan yurtida etikdo'z oilasida tug'ilgan.
- 1916-yilgachaJadid maktablarida o'qishi
«Namuna» va «Irfon» maktablarida ta'lim olgan.
- 1917«Irfon» maktabi muallimi
Dars bera boshlagan, keyinroq o'qituvchilar kursini tugatgan.
- 1918«Farg'ona nidosi» gazetasi
H. Makeyev nashr etgan gazetada ishlagan.
- 1920Cho'lpon bilan tanishuvi
Cho'lponni she'riyatdagi ustozi deb bilgan.
- 1923Folklor ekspeditsiyasi
Farg'ona vodiysida Yormat baxshidan «Zevak» dostonini yozib olgan.
- 1924«Qapchig'ay» dostoni
«Inqilob» jurnalida e'lon qilingan.
- 1937Hibsga olinishi
25-mayda millatchilikda ayblanib hibsga olingan, o'n yilga hukm qilingan.
- 1947Vataniga qaytishi
Yozda og'ir kasal holda qaytgan.
- 1951Vafoti
5-mayda vafot etgan.
- 1998«Qapchig'ay» to'plami
Shoirning she'r va dostonlari alohida kitob bo'lib chiqqan.
Asarlar
- «Qapchig'ay» (1924)Doston
«Inqilob» jurnalida e'lon qilingan; 1920-yillar o'zbek she'riyatidagi e'tiborli asar.
- «Bolaxo'r»Doston
1920-yillar boshida nashr etilgan doston.
- «Yosh qurbonlar»Drama
O'g'uzxon (H. Yo'ldoshqoriyev) bilan hamkorlikda yozilgan, havaskorlar sahnasida qo'yilgan.
- «Yoriltosh»Drama
O'g'uzxon bilan birga yozilgan drama.
- «Gulyor»Drama
O'g'uzxon bilan birga yozilgan drama.
- «Tiyonshon cho'poni» (1937)She'riy asar
1929–1930-yillarda yozilgan, 1937-yilda e'lon qilingan.
- «Qapchig'ay» (to'plam) (1998)She'r va dostonlar to'plami
Mustaqillik yillarida chiqqan shoirning she'r va dostonlar to'plami.