Рафиқ Мўмин
Ўзбек шоири, драматурги ва педагоги; «Қапчиғай» достони муаллифи, Чўлпон шогирди. 1937-йилда ҳибсга олинган, 1947-йилда қайтган, 1951-йилда вафот этган.
Биография
Рафиқ Мўмин (ҳақиқий фамилияси Мўминов) 1900-йилда Россия империясининг Фарғона вилояти таркибидаги Наманган юртида туғилган. Баъзи маълумотларга кўра, бу Қарқонқулоқ қишлоғи, бошқа манбаларда эса Наманган шаҳри деб кўрсатилади. Отаси этикдўз бўлган. Бола «Намуна» ва «Ирфон» жадид мактабларида ўқиб, 1916-йилгача таълим олган.
1917-йилдан у «Ирфон» мактабида дарс берган, инқилобдан сўнг ўқитувчилар курсини тугатиб, мактабларда ишлаган. 1918-йилда «Фарғона нидоси» газетасида ишлаган, сўнг «Янги Фарғона» газетасида чоп этилган. 1920-йилда Чўлпон билан танишуви унинг шоир бўлиб шаклланишида муҳим ўрин тутган — Мўмин уни ўзига устоз деб билган. У шеърларини «Машраб», «Рафиқ» ва «Ҳулкар» тахаллуслари билан эълон қилган. Наманган болалар уйида тарбиячи бўлиб, етим болаларга алоҳида эътибор қаратган; ривоятларга кўра, 1925–1927-йилларда Наманганда тўртта янги мактаб очилишига эришган.
1923-йилда Мўмин Фарғона водийсига илмий экспедиция уюштириб, Ёрмат бахшидан «Зевак» («Ёзи билан Зебо») достонини ва халқ оғзаки ижодининг бошқа намуналарини ёзиб олган. 1920-йиллар бошида Ўғузхон (Ҳ. Йўлдошқориев) билан ҳамкорликда «Ёш қурбонлар», «Ёрилтош» ва «Гулёр» драмаларини ёзган, улар ҳаваскорлар саҳнасида қўйилган; «Болахўр» достонини нашр эттирган. 1924-йилда «Инқилоб» журналида эълон қилинган «Қапчиғай» достони 20-йиллар ўзбек шеъриятида алоҳида ўрин эгаллаган. Шеърлари «Фарғона нидоси», «Янги Фарғона», «Зарафшон» нашрларида ҳамда ҳажвий «Машраб» журналида чиққан; бу журналда Айний, Ҳамид Олимжон ва бошқалар ҳам қатнашган.
Замондошлари Мўминнинг лирикасини ҳам, ҳажвини ҳам қадрлаган: баҳор ва гуллаш ҳақидаги шеърлар билан бир қаторда текинхўрлик ва порахўрликка қарши ўткир сатрлар ёзган. 1929–1930-йилларда ёзилган, 1937-йилда эълон қилинган «Тиёншон чўпони» асари шу руҳда.
1937-йил 25-майда Мўмин миллатчиликда айбланиб ҳибсга олинди ва ўн йилга ҳукм қилинди. 1947-йилда ватанига қайтди, аммо маҳкумлик йилларида орттирган оғир касаллик уни қўймади: Рафиқ Мўмин 1951-йил 5-майда вафот этди.
Истиқлол йилларида, 1998-йилда, Мўминнинг шеър ва достонлари «Қапчиғай» номли алоҳида тўпламда нашр этилди.
Ҳаёт йўли
- 1900Туғилиши
Наманган юртида этикдўз оиласида туғилган.
- 1916-йилгачаЖадид мактабларида ўқиши
«Намуна» ва «Ирфон» мактабларида таълим олган.
- 1917«Ирфон» мактаби муаллими
Дарс бера бошлаган, кейинроқ ўқитувчилар курсини тугатган.
- 1918«Фарғона нидоси» газетаси
Ҳ. Макеев нашр этган газетада ишлаган.
- 1920Чўлпон билан танишуви
Чўлпонни шеъриятдаги устози деб билган.
- 1923Фолклор экспедицияси
Фарғона водийсида Ёрмат бахшидан «Зевак» достонини ёзиб олган.
- 1924«Қапчиғай» достони
«Инқилоб» журналида эълон қилинган.
- 1937Ҳибсга олиниши
25-майда миллатчиликда айбланиб ҳибсга олинган, ўн йилга ҳукм қилинган.
- 1947Ватанига қайтиши
Ёзда оғир касал ҳолда қайтган.
- 1951Вафоти
5-майда вафот этган.
- 1998«Қапчиғай» тўплами
Шоирнинг шеър ва достонлари алоҳида китоб бўлиб чиққан.
Асарлар
- «Қапчиғай» (1924)Достон
«Инқилоб» журналида эълон қилинган; 1920-йиллар ўзбек шеъриятидаги эътиборли асар.
- «Болахўр»Достон
1920-йиллар бошида нашр этилган достон.
- «Ёш қурбонлар»Драма
Ўғузхон (Ҳ. Йўлдошқориев) билан ҳамкорликда ёзилган, ҳаваскорлар саҳнасида қўйилган.
- «Ёрилтош»Драма
Ўғузхон билан бирга ёзилган драма.
- «Гулёр»Драма
Ўғузхон билан бирга ёзилган драма.
- «Тиёншон чўпони» (1937)Шеърий асар
1929–1930-йилларда ёзилган, 1937-йилда эълон қилинган.
- «Қапчиғай» (тўплам) (1998)Шеър ва достонлар тўплами
Мустақиллик йилларида чиққан шоирнинг шеър ва достонлар тўплами.