Rixard Shreder

Rixard Rixardovich Shreder 1867-yil 15-oktyabrda Moskvada tug'ilgan. Otasi Rixard Ivanovich Shreder mashhur bog'bon, Petrovskiy qishloq xo'jaligi va o'rmon xo'jaligi akademiyasining professori edi. Rixard gimnaziyani tugatgach, 1887-yilda Moskva universitetining fizika-matematika fakulteti tabiiy fanlar bo'limiga kirdi va 1891-yilda birinchi darajali diplom oldi; 1890-yillarning o'rtalarida Petrovskiy qishloq xo'jaligi akademiyasini ham bitirdi.

1895–1900-yillarda u D. I. Pryanishnikov boshqargan xususiy dehqonchilik kafedrasida assistent bo'lib ishladi va qishloq xo'jaligi ensiklopediyasi uchun maqolalar yozdi. 1900-yilda magistrlik imtihonlarini topshirib, agronomiya bo'yicha privat-dotsent unvonini oldi va chet elga yuborildi: Leypsigda professor Pfeffer qoshida o'simliklar fiziologiyasi, Syurixda professor Shulze qoshida o'simliklarning fiziologik kimyosi bilan shug'ullandi.

1902-yil oxirida Qishloq xo'jaligi vazirligi uni Toshkentdan o'n olti kilometr narida, Achchi qishlog'ida 1898-yilda ochilgan Turkiston qishloq xo'jaligi tajriba stansiyasiga mudir etib tayinladi. U stansiyani umrining oxirigacha, 42 yil boshqardi. Shreder avvalo o'zbek tilini o'rgandi va mahalliy dehqonchilik usullari bilan tanishdi. G'o'za navlarini sinashdan boshlagan stansiya vaqt o'tib g'alla, bog'dorchilik, uzumchilik va iqlim kuzatuvlari bilan ham shug'ullana boshladi.

Shreder O'rta Osiyoda yetishtiriladigan mahalliy bug'doyning mingdan ortiq namunasini yig'ib sinab ko'rdi va sug'oriladigan kuzgi bug'doyning hosildor 584-sonli navini ishlab chiqarishga joriy etdi. 1920-yillar boshida stansiyada olingan material asosida tezpishar 1306-sonli g'o'za navi yaratildi va «Shreder» deb nomlandi: u paxtachilikni O'zbekistonning shimoliy hududlariga, Qirg'iziston, Qozog'iston va Zakavkazega yoyishga imkon berdi. Stansiyada olma, nok va boshqa mevalarning 200 dan ortiq navi sinaldi, uzum o'rganildi.

Olim ma'rifat ishiga ham ko'p e'tibor berdi: o'zbek tilidagi birinchi dehqonchilik jurnali «Dehqon»ni tashkil etdi, «Turkestanskoye selskoye xozyaystvo» va «Turkestanskiy zemledelets» jurnallarini tahrir qildi, 250 ga yaqin asar, jumladan to'qqizta kitob va risola e'lon qildi. 1904–1918-yillarda Turkiston qishloq xo'jaligi jamiyatiga rahbarlik qildi, 1911-yilda AQShda bo'ldi, 1912-yilda Kaliforniya bog'dorchiligi haqida ma'ruza qildi. 1918-yilda Toshkentda xalq universitetini tashkil etishda qatnashdi, uning qishloq xo'jaligi fakultetining birinchi dekani bo'ldi, 1921–1928-yillarda O'rta Osiyo davlat universitetida xususiy dehqonchilik kafedrasini boshqardi.

1927-yilda (ba'zi manbalarda — 1924-yilda) unga O'zbekiston SSR Mehnat Qahramoni unvoni berildi; u O'zbekiston SSR Mehnat Qizil Bayroq ordeni (1928) va SSSR Mehnat Qizil Bayroq ordeni (1939) bilan, 1940-yilda esa Butunittifoq qishloq xo'jaligi ko'rgazmasining katta oltin medali bilan taqdirlandi. 1935-yilda Butunittifoq qishloq xo'jaligi fanlari akademiyasining akademigi etib saylandi, qishloq xo'jaligi fanlari doktori bo'ldi, 1943-yilda O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasining akademigi bo'ldi. 1938-yilda O'zbekiston SSR Oliy Kengashi deputatligiga saylandi.

Rixard Shreder 1944-yil 27-aprelda Toshkentda vafot etdi va Botkin qabristoniga dafn etildi. Tajriba stansiyasiga uning nomi hayotligida, 1939-yilda, O'rta Osiyodagi faoliyatining 35 yilligi munosabati bilan berilgan; 1947-yilda uning asosida Shreder nomidagi meva-rezavor institut tashkil etilgan. Institutda yaratilgan ayrim uzum va olma navlari uning nomi bilan ataladi, 2003-yilda esa u vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlandi.