Tog'ay Murod

Tog'ay Murod (asl ismi Tog'aymurod Mengnorov) 1948-yil 3-fevralda Surxondaryo viloyatidagi Xo'jasoat qishlog'ida tug'ilgan. O'sha yillarda qishloq Denov tumaniga qarar edi, 1981-yildan esa o'shanda tuzilgan Oltinsoy tumani tarkibida. 1966-yilda qishloqdagi 43-maktabni tamomlab, Toshkent davlat universitetining (hozirgi O'zbekiston Milliy universiteti) jurnalistika fakultetiga o'qishga kirgan va uni 1972-yilda bitirgan.

Universitetdan so'ng 1972–1975-yillarda respublika radiosida muharrir, 1976–1978-yillarda «O'zbekiston fizkulturachisi» gazetasida tarjimon, 1982–1984-yillarda «Fan va turmush» jurnalida bo'lim muharriri bo'lib ishlagan. 1985–1987-yillarda Moskvada, Adabiyot institutidagi Oliy adabiyot kurslarida tahsil olgan.

Ijodini gazeta va jurnallarda bosilgan kichik hikoya va ocherklardan boshlagan. Uni kitobxonga tanitgan asar 1976-yilda «Sharq yulduzi» jurnalida chiqqan «Yulduzlar mangu yonadi» qissasi bo'ldi; 1980-yilda u G'afur G'ulom nomidagi nashriyotda muallifning birinchi kitobi sifatida alohida nashr etilgan. Keyin chavandoz Ziyodulla haqidagi «Ot kishnagan oqshom» (1979), butun umr farzand kutib yashagan Qoplon bilan Oymomo haqidagi «Oydinda yurgan odamlar» (1980) va o'z tuprog'idan uzilgan ijodkor kinoya bilan chizilgan «Momo Yer qo'shig'i» (1985) qissalari yaratilgan. Surxon qishlog'i hayotidan olingan, xalq qo'shig'iga yaqin ohangda va jonli so'zlashuv tilida yozilgan bu qissalar muallifga keng shuhrat keltirgan; «Oydinda yurgan odamlar» uchun u Yozuvchilar uyushmasining Oybek nomidagi mukofotini olgan.

Tog'ay Murod tarjima bilan ham shug'ullangan: Jek Londonning «Boyning qizi» pyesasi va hikoyalarini, kanadalik yozuvchi Ernest Seton-Tompsonning hayvonlar haqidagi hikoyalarini o'zbek tiliga o'girgan. Seton-Tompson hikoyalari 1989-yilda «Yovvoyi yo'rg'a» nomi bilan kitob bo'lib chiqqan.

Adibning bosh asari — 1986–1991-yillarda yozilgan «Otamdan qolgan dalalar» romani. U 1993-yilda «Yoshlik» jurnalida qisman, 1994-yilda «Sharq» nashriyotida to'liq holda chop etilgan. Roman Jaloliddin Ketmon, uning o'g'li Aqrab va nabirasi Dehqonqul — uch avlod taqdiri orqali o'zbek dehqonining mustamlaka va sho'ro yillarida boshidan kechirganlarini hikoya qiladi: umri paxta dalasida o'tgan Dehqonqul oxir-oqibat «paxta ishi» bilan qamoqqa tushadi. Shu roman uchun Tog'ay Murod 1994-yilda Abdulla Qodiriy nomidagi Davlat mukofotiga sazovor bo'lgan, 1997-yilda esa rejissyor Shuhrat Abbosov uning asosida shu nomdagi to'rt soatlik film suratga olgan.

1999-yilda Tog'ay Murodga «O'zbekiston xalq yozuvchisi» unvoni berilgan. 2001-yilda uning ikkinchi romani «Bu dunyoda o'lib bo'lmaydi» chiqqan: unda butun umrini yolg'on g'oyalarga bag'ishlagan sobiq partiya rahbarlari ustidan majoz yo'li bilan kulinadi. Zamondoshlarining xotiralariga ko'ra, adib uzoq vaqt Toshkent viloyatidagi Parkentda ijod qilgan.

Tog'ay Murod 2003-yil 27-mayda Toshkentda, 55 yoshida to'satdan vafot etgan va Chig'atoy qabristoniga dafn qilingan. Vafotidan keyin uning «Tanlangan asarlar»i ikki jildda (2008, 2012) nashr etilgan, zamondoshlarining u haqidagi xotiralari «Men qaytib kelaman» kitobiga jamlangan. 2018-yilda Toshkentda adib tavalludining 70 yilligiga bag'ishlangan «Yulduzlar mangu yonadi» xotira kechasi, 2024-yilda Alisher Navoiy nomidagi O'zbekiston Milliy kutubxonasida uning ijodiga bag'ishlangan adabiy tadbir o'tkazilgan.