Тоғай Мурод

Тоғай Мурод (асл исми Тоғаймурод Менгноров) 1948-йил 3-февралда Сурхондарё вилоятидаги Хўжасоат қишлоғида туғилган. Ўша йилларда қишлоқ Денов туманига қарар эди, 1981-йилдан эса ўшанда тузилган Олтинсой тумани таркибида. 1966-йилда қишлоқдаги 43-мактабни тамомлаб, Тошкент давлат университетининг (ҳозирги Ўзбекистон Миллий университети) журналистика факултетига ўқишга кирган ва уни 1972-йилда битирган.

Университетдан сўнг 1972–1975-йилларда республика радиосида муҳаррир, 1976–1978-йилларда «Ўзбекистон физкултурачиси» газетасида таржимон, 1982–1984-йилларда «Фан ва турмуш» журналида бўлим муҳаррири бўлиб ишлаган. 1985–1987-йилларда Москвада, Адабиёт институтидаги Олий адабиёт курсларида таҳсил олган.

Ижодини газета ва журналларда босилган кичик ҳикоя ва очерклардан бошлаган. Уни китобхонга танитган асар 1976-йилда «Шарқ юлдузи» журналида чиққан «Юлдузлар мангу ёнади» қиссаси бўлди; 1980-йилда у Ғафур Ғулом номидаги нашриётда муаллифнинг биринчи китоби сифатида алоҳида нашр этилган. Кейин чавандоз Зиёдулла ҳақидаги «От кишнаган оқшом» (1979), бутун умр фарзанд кутиб яшаган Қоплон билан Оймомо ҳақидаги «Ойдинда юрган одамлар» (1980) ва ўз тупроғидан узилган ижодкор киноя билан чизилган «Момо Ер қўшиғи» (1985) қиссалари яратилган. Сурхон қишлоғи ҳаётидан олинган, халқ қўшиғига яқин оҳангда ва жонли сўзлашув тилида ёзилган бу қиссалар муаллифга кенг шуҳрат келтирган; «Ойдинда юрган одамлар» учун у Ёзувчилар уюшмасининг Ойбек номидаги мукофотини олган.

Тоғай Мурод таржима билан ҳам шуғулланган: Жек Лондоннинг «Бойнинг қизи» песаси ва ҳикояларини, канадалик ёзувчи Эрнест Сетон-Томпсоннинг ҳайвонлар ҳақидаги ҳикояларини ўзбек тилига ўгирган. Сетон-Томпсон ҳикоялари 1989-йилда «Ёввойи йўрға» номи билан китоб бўлиб чиққан.

Адибнинг бош асари — 1986–1991-йилларда ёзилган «Отамдан қолган далалар» романи. У 1993-йилда «Ёшлик» журналида қисман, 1994-йилда «Шарқ» нашриётида тўлиқ ҳолда чоп этилган. Роман Жалолиддин Кетмон, унинг ўғли Ақраб ва набираси Деҳқонқул — уч авлод тақдири орқали ўзбек деҳқонининг мустамлака ва шўро йилларида бошидан кечирганларини ҳикоя қилади: умри пахта даласида ўтган Деҳқонқул охир-оқибат «пахта иши» билан қамоққа тушади. Шу роман учун Тоғай Мурод 1994-йилда Абдулла Қодирий номидаги Давлат мукофотига сазовор бўлган, 1997-йилда эса режиссёр Шуҳрат Аббосов унинг асосида шу номдаги тўрт соатлик филм суратга олган.

1999-йилда Тоғай Муродга «Ўзбекистон халқ ёзувчиси» унвони берилган. 2001-йилда унинг иккинчи романи «Бу дунёда ўлиб бўлмайди» чиққан: унда бутун умрини ёлғон ғояларга бағишлаган собиқ партия раҳбарлари устидан мажоз йўли билан кулинади. Замондошларининг хотираларига кўра, адиб узоқ вақт Тошкент вилоятидаги Паркентда ижод қилган.

Тоғай Мурод 2003-йил 27-майда Тошкентда, 55 ёшида тўсатдан вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн қилинган. Вафотидан кейин унинг «Танланган асарлар»и икки жилдда (2008, 2012) нашр этилган, замондошларининг у ҳақидаги хотиралари «Мен қайтиб келаман» китобига жамланган. 2018-йилда Тошкентда адиб таваллудининг 70 йиллигига бағишланган «Юлдузлар мангу ёнади» хотира кечаси, 2024-йилда Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Миллий кутубхонасида унинг ижодига бағишланган адабий тадбир ўтказилган.