Tohir Malik

Tohir Malik — adabiy taxallus, yozuvchining asl ismi Tohir Abdumalikovich Hobilov. U 1946-yil 27-dekabrda Toshkentda tug'ilgan va oiladagi besh farzandning eng kichigi bo'lgan. Bolaligi urushdan keyingi og'ir yillarga to'g'ri kelgan; maktabga bormasidanoq dars tayyorlayotgan aka-opalarining yonida o'tirib, o'qish va yozishni o'rganib olgan. Tog'asi — yozuvchi va tarjimon Mirzakalon Ismoiliy 1949-yilda «xalq dushmani» degan ayblov bilan qamalgan, keyinroq oqlangan. Tohir Malik tog'asining «yaxshi bilmagan narsangni yozma» va «o'z yo'lingni top» degan maslahatlarini umr bo'yi eslab yurgan. Uning birinchi hikoyasi 1960-yilda «Gulxan» jurnalida bosilgan.

1963-yilda Toshkent davlat universiteti (hozirgi O'zbekiston Milliy universiteti) jurnalistika fakultetining kechki bo'limiga o'qishga kirgan, kunduzlari esa qurilishda duradgor va g'isht teruvchi bo'lib ishlagan; universitetni 1969-yilda tugatgan. 1965–1966-yillarda maktabda dars bergan. 1966-yildan hayoti matbuot va kitob nashri bilan bog'langan: «Lenin uchquni» bolalar gazetasida (hozirgi «Tong yulduzi») bo'lim boshlig'i, O'zbekiston radiosida muharrir bo'lgan, 1975–1978-yillarda «Guliston» jurnalida, 1981–1982-yillarda G'afur G'ulom nomidagi nashriyotda muharrirlik qilgan.

1982–1985-yillarda «Sharq yulduzi» jurnalining mas'ul kotibi, 1985–1987-yillarda «Cho'lpon» nashriyotining bosh muharriri bo'lgan. 1988–1990-yillarda O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasining kotibi, 1989–1991-yillarda «Yoshlik» jurnalining bosh muharriri lavozimida ishlagan. Mustaqillikning dastlabki yillarida Davlat mukofotlari qo'mitasining mas'ul kotibi sifatida ijodkorlarni taqdirlash ishida qatnashgan, keyinroq «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasining bosh tahririyatida muharrir bo'lgan. Umrining oxirigacha Ichki ishlar vazirligi akademiyasida katta o'qituvchi sifatida kursantlarga o'zbek tili va ma'naviyat asoslaridan saboq bergan.

Yozuvchilik mahoratini bolalar uchun hikoyalarda sinagan Tohir Malik keyin o'zbek nasrida kam uchraydigan fantastika janriga qo'l urgan. Talabalik chog'ida yozilgan va 1972-yilda nashr etilgan «Hikmat afandining o'limi» o'zbek adabiyotidagi birinchi fantastik qissa hisoblanadi. Undan keyin «Zaharli g'ubor» (1974), «Falak» (1975) va «Somon yo'li elchilari» (1978) ilmiy-fantastik qissalari, fantastika bilan detektiv unsurlari qo'shilgan «Chorrahada qolgan odamlar» (1982) hamda «Bir ko'cha, bir kecha» (1983) sarguzasht qissasi chiqqan. «Qaldirg'och» (1987) asarida muallif Abdulla Avloniy taqdiri orqali 1920-yillar o'zbek ziyolilarining shakllanishini ko'rsatgan, «Alvido, bolalik» (1989) qissasi esa jinoyat yo'liga kirib qolgan o'smirlar haqida. «So'nggi o'q» (1990) qissasi asosida 1994-yilda yetti qismli telefilm suratga olingan.

Yozuvchining eng mashhur asari — jinoyat olami haqidagi besh kitobli «Shaytanat» romani. Uni 1984-yilda yoza boshlagan; birinchi kitob 1992-yilda jurnalning bosh muharriri O'tkir Hoshimov tashabbusi bilan «Sharq yulduzi»da e'lon qilingan, keyingilari 1995, 1997 va 2000-yillarda, beshinchisi 2011-yilda chiqqan. Romanda jinoiy guruhlar hayoti fonida qahramonlarning ruhiy olami tahlil qilinadi va o'quvchi bu dunyodan ehtiyot bo'lishga chaqiriladi; shu mavzuni yozuvchi «Jinoyatning uzun yo'li» (2004) ilmiy-tahliliy risolasida davom ettirgan. Roman asosida 20 qismli teleserial suratga olingan.

Tohir Malik o'nga yaqin radiopyesa va hujjatli filmlar uchun ssenariylar yozgan: ular asosida «Amir Temur davri adabiyoti» (1998), «Varaxsha» (1999), «Sohilsiz dengiz» (2000), «Moshtabib» (2002) kabi filmlar ishlangan. Adabiy badialarida tog'asi Mirzakalon Ismoiliy («Yozuvchining baxti va baxtsizligi», 1988), Abdulla Qodiriy romanlari («Ibrat maktabi», 1993) va O'lmas Umarbekov («Qiyomat qarz», 2002) ijodi haqida yozgan. Xotira va adabiy maqolalari «Mehmon tuyg'ular» (2003) kitobiga jamlangan. Dostoyevskiyning «Ma'suma» nomi bilan chiqqan qissasini va jahon adabiyotidan boshqa asarlarni o'zbek tiliga o'girgan.

2000-yilda unga «O'zbekiston xalq yozuvchisi» faxriy unvoni berilgan. U «Do'stlik» va «Mehnat shuhrati» ordenlari bilan taqdirlangan, yoshlar tarbiyasiga oid asarlari uchun «Maorif fidoyisi» nishonini olgan; ayrim kitoblari kitobxonlar so'rovi asosida beriladigan yillik mukofotlarga, jumladan G'afur G'ulom nomidagi mukofotga loyiq topilgan. Tohir Malik 2019-yil 16-mayda og'ir xastalikdan so'ng Toshkentda 72 yoshida vafot etgan va Shayx Zayniddin qabristoniga dafn qilingan. Do'stlari, hamkasblari va shogirdlarining u haqidagi xotiralari «Tohir Malik zamondoshlari xotirasida» kitobiga to'plangan.