Тоҳир Малик

Тоҳир Малик — адабий тахаллус, ёзувчининг асл исми Тоҳир Абдумаликович Ҳобилов. У 1946-йил 27-декабрда Тошкентда туғилган ва оиладаги беш фарзанднинг энг кичиги бўлган. Болалиги урушдан кейинги оғир йилларга тўғри келган; мактабга бормасиданоқ дарс тайёрлаётган ака-опаларининг ёнида ўтириб, ўқиш ва ёзишни ўрганиб олган. Тоғаси — ёзувчи ва таржимон Мирзакалон Исмоилий 1949-йилда «халқ душмани» деган айблов билан қамалган, кейинроқ оқланган. Тоҳир Малик тоғасининг «яхши билмаган нарсангни ёзма» ва «ўз йўлингни топ» деган маслаҳатларини умр бўйи эслаб юрган. Унинг биринчи ҳикояси 1960-йилда «Гулхан» журналида босилган.

1963-йилда Тошкент давлат университети (ҳозирги Ўзбекистон Миллий университети) журналистика факултетининг кечки бўлимига ўқишга кирган, кундузлари эса қурилишда дурадгор ва ғишт терувчи бўлиб ишлаган; университетни 1969-йилда тугатган. 1965–1966-йилларда мактабда дарс берган. 1966-йилдан ҳаёти матбуот ва китоб нашри билан боғланган: «Ленин учқуни» болалар газетасида (ҳозирги «Тонг юлдузи») бўлим бошлиғи, Ўзбекистон радиосида муҳаррир бўлган, 1975–1978-йилларда «Гулистон» журналида, 1981–1982-йилларда Ғафур Ғулом номидаги нашриётда муҳаррирлик қилган.

1982–1985-йилларда «Шарқ юлдузи» журналининг масъул котиби, 1985–1987-йилларда «Чўлпон» нашриётининг бош муҳаррири бўлган. 1988–1990-йилларда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасининг котиби, 1989–1991-йилларда «Ёшлик» журналининг бош муҳаррири лавозимида ишлаган. Мустақилликнинг дастлабки йилларида Давлат мукофотлари қўмитасининг масъул котиби сифатида ижодкорларни тақдирлаш ишида қатнашган, кейинроқ «Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компаниясининг бош таҳририятида муҳаррир бўлган. Умрининг охиригача Ички ишлар вазирлиги академиясида катта ўқитувчи сифатида курсантларга ўзбек тили ва маънавият асосларидан сабоқ берган.

Ёзувчилик маҳоратини болалар учун ҳикояларда синаган Тоҳир Малик кейин ўзбек насрида кам учрайдиган фантастика жанрига қўл урган. Талабалик чоғида ёзилган ва 1972-йилда нашр этилган «Ҳикмат афандининг ўлими» ўзбек адабиётидаги биринчи фантастик қисса ҳисобланади. Ундан кейин «Заҳарли ғубор» (1974), «Фалак» (1975) ва «Сомон йўли элчилари» (1978) илмий-фантастик қиссалари, фантастика билан детектив унсурлари қўшилган «Чорраҳада қолган одамлар» (1982) ҳамда «Бир кўча, бир кеча» (1983) саргузашт қиссаси чиққан. «Қалдирғоч» (1987) асарида муаллиф Абдулла Авлоний тақдири орқали 1920-йиллар ўзбек зиёлиларининг шаклланишини кўрсатган, «Алвидо, болалик» (1989) қиссаси эса жиноят йўлига кириб қолган ўсмирлар ҳақида. «Сўнгги ўқ» (1990) қиссаси асосида 1994-йилда етти қисмли телефилм суратга олинган.

Ёзувчининг энг машҳур асари — жиноят олами ҳақидаги беш китобли «Шайтанат» романи. Уни 1984-йилда ёза бошлаган; биринчи китоб 1992-йилда журналнинг бош муҳаррири Ўткир Ҳошимов ташаббуси билан «Шарқ юлдузи»да эълон қилинган, кейингилари 1995, 1997 ва 2000-йилларда, бешинчиси 2011-йилда чиққан. Романда жиноий гуруҳлар ҳаёти фонида қаҳрамонларнинг руҳий олами таҳлил қилинади ва ўқувчи бу дунёдан эҳтиёт бўлишга чақирилади; шу мавзуни ёзувчи «Жиноятнинг узун йўли» (2004) илмий-таҳлилий рисоласида давом эттирган. Роман асосида 20 қисмли телесериал суратга олинган.

Тоҳир Малик ўнга яқин радиопеса ва ҳужжатли филмлар учун ссенарийлар ёзган: улар асосида «Амир Темур даври адабиёти» (1998), «Варахша» (1999), «Соҳилсиз денгиз» (2000), «Моштабиб» (2002) каби филмлар ишланган. Адабий бадиаларида тоғаси Мирзакалон Исмоилий («Ёзувчининг бахти ва бахтсизлиги», 1988), Абдулла Қодирий романлари («Ибрат мактаби», 1993) ва Ўлмас Умарбеков («Қиёмат қарз», 2002) ижоди ҳақида ёзган. Хотира ва адабий мақолалари «Меҳмон туйғулар» (2003) китобига жамланган. Достоевскийнинг «Маъсума» номи билан чиққан қиссасини ва жаҳон адабиётидан бошқа асарларни ўзбек тилига ўгирган.

2000-йилда унга «Ўзбекистон халқ ёзувчиси» фахрий унвони берилган. У «Дўстлик» ва «Меҳнат шуҳрати» орденлари билан тақдирланган, ёшлар тарбиясига оид асарлари учун «Маориф фидойиси» нишонини олган; айрим китоблари китобхонлар сўрови асосида бериладиган йиллик мукофотларга, жумладан Ғафур Ғулом номидаги мукофотга лойиқ топилган. Тоҳир Малик 2019-йил 16-майда оғир хасталикдан сўнг Тошкентда 72 ёшида вафот этган ва Шайх Зайниддин қабристонига дафн қилинган. Дўстлари, ҳамкасблари ва шогирдларининг у ҳақидаги хотиралари «Тоҳир Малик замондошлари хотирасида» китобига тўпланган.