Toshmuhammad Qori-Niyoziy

Toshmuhammad Niyozovich Qori-Niyoziy 1897-yil 2-sentabrda (eski uslubda 21-avgustda) Xo'jandda kosib oilasida tug'ilgan; ayrim manbalarda tug'ilgan yili 1896 deb ko'rsatiladi. Dastlab maktabda o'qigan, ammo bir yildan kam vaqt borgan. Oilasi Skobelev shahriga (hozirgi Farg'ona) ko'chgach, rus-tuzem maktabida o'qigan va uni 1916-yil atrofida a'lo baholar bilan bitirgan.

Mehnat faoliyatini o'qituvchilikdan boshlagan: 1917-yilda Farg'ona vodiysida o'zbek tilidagi maktabni tashkil etgan. 1920–1925-yillarda Qo'qondagi o'zbek pedagogika texnikumiga rahbarlik qilgan; texnikumning birinchi bitiruvchilari 1924-yilda o'n uch kishi bo'lgan. Talabalik yillarida ham Toshkentdagi O'rta Osiyo davlat universitetida oliy matematika bo'yicha o'zbek tilida dars bergan, fizika-matematika fakultetini 1929-yilda (ba'zi manbalarda 1930-yilda) tamomlagan.

1931-yilda o'zbeklar orasida birinchi bo'lib professor unvonini olgan va 1931–1933-yillarda shu universitet rektori bo'lgan. 1939-yilda fizika-matematika fanlari doktori ilmiy darajasini olgan. 1937–1940-yillarda O'zbekiston SSR Xalq Komissarlari Soveti qoshidagi Fanlar qo'mitasiga raislik qilgan, 1940-yildan SSSR Fanlar akademiyasining O'zbekiston filialini boshqargan, 1939–1943-yillarda esa respublika Xalq Komissarlari Soveti raisining fan, madaniyat va san'at bo'yicha o'rinbosari bo'lgan. 1939–1943-yillarda kirill yozuviga asoslangan yangi o'zbek alifbosini tayyorlash ishiga boshchilik qilgan.

1941-yil iyun oyida hukumat tashkil etgan ekspeditsiyaga rais bo'lib, Samarqanddagi Go'ri Amir maqbarasida Amir Temur va temuriylar qabrlarini ochish ishlarini boshqargan; ekspeditsiyada antropolog Mixail Gerasimov, Lev Oshanin, sharqshunos Aleksandr Semyonov va boshqalar ishtirok etgan. 1941–1950-yillarda SSSR Oliy Soveti 1–2-chaqiriq deputati bo'lgan. 1943-yilda akademik etib saylanib, O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti bo'lgan va bu lavozimda 1947-yilgacha ishlagan.

1946-yildan Toshkent irrigatsiya va qishloq xo'jaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida oliy matematika kafedrasini boshqargan. O'zbek matematik atamalarini ishlab chiqqan, oliy va o'rta maktablar uchun o'zbek tilidagi dastlabki matematika darsliklarini yozgan; fan tarixiga oid yuzlab asarlar muallifi. 1940-yildan deyarli o'n yil Ulug'bek davri qo'lyozmalarini o'rganib yozgan «Ulug'bekning astronomiya maktabi» monografiyasi 1950-yilda Moskvada rus tilida chop etilgan va 1952-yilda Stalin mukofotiga sazovor bo'lgan. «Fan va turmush» jurnalining bosh muharriri bo'lgan, 1954-yilda Xalqaro astronomiya ittifoqi a'zosi, 1967-yilda Xalqaro fan tarixi akademiyasining muxbir a'zosi bo'lgan; Yaponiya, Hindiston, Italiya, Bolgariya, Afg'oniston va boshqa mamlakatlarga borgan.

1967-yil 1-sentabrda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni berilgan; uchta Lenin ordeni va uchta Mehnat Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlangan, 1939-yilda O'zbekiston SSRda xizmat ko'rsatgan fan arbobi bo'lgan. Toshmuhammad Qori-Niyoziy 1970-yil 17-martda Toshkentda vafot etgan va Chig'atoy qabristoniga dafn etilgan. O'sha yili unga Beruniy nomidagi O'zbekiston SSR Davlat mukofoti (vafotidan keyin), 2002-yilda esa «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni berilgan.