Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Тошмуҳаммад Қори-Ниёзий
Тузатиш таклиф қилиш

Тошмуҳаммад Қори-Ниёзий

Ўзбек совет математиги ва фан тарихчиси, Ўзбекистон ССР Фанлар академиясининг биринчи президенти (1943–1947), Социалистик Меҳнат Қаҳрамони (1967).

Фаолият:
Олим, Сиёсатчи, Педагог, Математик
Ҳақиқий исми:
Тошмуҳаммад Ниёзович Қори-Ниёзий
Туғилган:
2 сентабр 1897(72 ёш) ♍ — 17 март 1970
Турмуш ўртоғи:
Ойша хоним Уразаева

Биография

Тошмуҳаммад Ниёзович Қори-Ниёзий 1897-йил 2-сентабрда (эски услубда 21-августда) Хўжандда косиб оиласида туғилган; айрим манбаларда туғилган йили 1896 деб кўрсатилади. Дастлаб мактабда ўқиган, аммо бир йилдан кам вақт борган. Оиласи Скобелев шаҳрига (ҳозирги Фарғона) кўчгач, рус-тузем мактабида ўқиган ва уни 1916-йил атрофида аъло баҳолар билан битирган.

Меҳнат фаолиятини ўқитувчиликдан бошлаган: 1917-йилда Фарғона водийсида ўзбек тилидаги мактабни ташкил этган. 1920–1925-йилларда Қўқондаги ўзбек педагогика техникумига раҳбарлик қилган; техникумнинг биринчи битирувчилари 1924-йилда ўн уч киши бўлган. Талабалик йилларида ҳам Тошкентдаги Ўрта Осиё давлат университетида олий математика бўйича ўзбек тилида дарс берган, физика-математика факултетини 1929-йилда (баъзи манбаларда 1930-йилда) тамомлаган.

1931-йилда ўзбеклар орасида биринчи бўлиб профессор унвонини олган ва 1931–1933-йилларда шу университет ректори бўлган. 1939-йилда физика-математика фанлари доктори илмий даражасини олган. 1937–1940-йилларда Ўзбекистон ССР Халқ Комиссарлари Совети қошидаги Фанлар қўмитасига раислик қилган, 1940-йилдан СССР Фанлар академиясининг Ўзбекистон филиалини бошқарган, 1939–1943-йилларда эса республика Халқ Комиссарлари Совети раисининг фан, маданият ва санъат бўйича ўринбосари бўлган. 1939–1943-йилларда кирилл ёзувига асосланган янги ўзбек алифбосини тайёрлаш ишига бошчилик қилган.

1941-йил июн ойида ҳукумат ташкил этган экспедицияга раис бўлиб, Самарқанддаги Гўри Амир мақбарасида Амир Темур ва темурийлар қабрларини очиш ишларини бошқарган; экспедицияда антрополог Михаил Герасимов, Лев Ошанин, шарқшунос Александр Семёнов ва бошқалар иштирок этган. 1941–1950-йилларда СССР Олий Совети 1–2-чақириқ депутати бўлган. 1943-йилда академик этиб сайланиб, Ўзбекистон ССР Фанлар академиясининг биринчи президенти бўлган ва бу лавозимда 1947-йилгача ишлаган.

1946-йилдан Тошкент ирригация ва қишлоқ хўжалигини механизациялаш муҳандислари институтида олий математика кафедрасини бошқарган. Ўзбек математик атамаларини ишлаб чиққан, олий ва ўрта мактаблар учун ўзбек тилидаги дастлабки математика дарсликларини ёзган; фан тарихига оид юзлаб асарлар муаллифи. 1940-йилдан деярли ўн йил Улуғбек даври қўлёзмаларини ўрганиб ёзган «Улуғбекнинг астрономия мактаби» монографияси 1950-йилда Москвада рус тилида чоп этилган ва 1952-йилда Сталин мукофотига сазовор бўлган. «Фан ва турмуш» журналининг бош муҳаррири бўлган, 1954-йилда Халқаро астрономия иттифоқи аъзоси, 1967-йилда Халқаро фан тарихи академиясининг мухбир аъзоси бўлган; Япония, Ҳиндистон, Италия, Болгария, Афғонистон ва бошқа мамлакатларга борган.

1967-йил 1-сентабрда Социалистик Меҳнат Қаҳрамони унвони берилган; учта Ленин ордени ва учта Меҳнат Қизил Байроқ ордени билан тақдирланган, 1939-йилда Ўзбекистон ССРда хизмат кўрсатган фан арбоби бўлган. Тошмуҳаммад Қори-Ниёзий 1970-йил 17-мартда Тошкентда вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн этилган. Ўша йили унга Беруний номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти (вафотидан кейин), 2002-йилда эса «Буюк хизматлари учун» ордени берилган.

Таълим

Карьера

Мукофотлар

Ҳаёт йўли

  1. 1917
    Фарғона водийсида мактаб

    Ўзбек тилида дарс берадиган мактабни ташкил этган.

  2. 1920–1925
    Қўқон педагогика техникуми

    Техникумга раҳбарлик қилган; биринчи битирувчилари 1924-йилда ўн уч киши бўлган.

  3. 1929
    Ўрта Осиё давлат университети

    Физика-математика факултетини тамомлаган (баъзи манбаларда 1930-йил).

  4. 1931–1933
    Университет ректори

    1931-йилда ўзбеклар орасида биринчи бўлиб профессор унвонини олган.

  5. 1937–1940
    Фанлар қўмитаси раиси

    Ўзбекистон ССР Халқ Комиссарлари Совети қошидаги Фанлар қўмитасига раҳбарлик қилган.

  6. 1939–1943
    Ҳукумат раиси ўринбосари

    Фан, маданият ва санъат бўйича ўринбосар; кирилл ёзувига асосланган янги ўзбек алифбосини тайёрлашга бошчилик қилган.

  7. 1940
    СССР ФА Ўзбекистон филиали

    Филиал президиумига раҳбарлик қилган.

  8. 1941
    Гўри Амир экспедицияси

    Самарқанддаги мақбарада Амир Темур ва темурийлар қабрларини очган ҳукумат экспедициясига раис бўлган.

  9. 1943–1947
    Фанлар академиясининг биринчи президенти

    1943-йилда академик этиб сайланган; Ўзбекистон ССР Фанлар академиясига раҳбарлик қилган.

  10. 1946
    Тошкент муҳандислар институти

    Ирригация ва қишлоқ хўжалигини механизациялаш муҳандислари институтида олий математика кафедрасини бошқарган.

  11. 1967
    Социалистик Меҳнат Қаҳрамони

    1-сентабрда унвон берилган; халқаро фан тарихи академиясининг мухбир аъзоси этиб ҳам сайланган.

  12. 1970
    Вафоти

    17-мартда Тошкентда вафот этган, Чиғатой қабристонига дафн этилган.

Асарлар

  • «Математик анализнинг асосий курси» (1937)
    Ўқув қўлланма

    Олий математика бўйича ўзбек тилидаги дастлабки курслардан бири.

  • «Аналитик геометрия асослари» (1937)
    Ўқув қўлланма

    Олий ўқув юртлари учун ўзбек тилидаги дарслик.

  • «Улуғбекнинг астрономия мактаби» (1950)
    Монография

    Улуғбек ва XV–XVII аср бошқа олимларининг асарлари асосида ёзилган; 1952-йилда Сталин мукофоти берилган.

  • «Совет Ўзбекистони маданияти тарихи очерклари» (1955)
    Очерклар

    Ўзбекистон маданияти ва маърифати тарихига бағишланган асосий асарларидан бири.

  • «Ўтган йўл ҳақида мулоҳазалар» (1970)
    Хотиралар

    Ҳаёт йўлини сарҳисоб қилган хотира китоби.