Toshmuhammad Sarimsoqov

Toshmuhammad Aliyevich Sarimsoqov 1915-yil 4-sentyabrda (eski uslubda 22-avgustda) Shahrixon qishlog'ida, hozirgi Andijon viloyatidagi shaharda, o'zbek oilasida tug'ilgan. Qo'qondagi rus o'rta maktabini 1931-yilda tugatgach, Toshkentga borib, O'rta Osiyo davlat universitetining (SAGU) fizika-matematika fakultetiga o'qishga kirgan va u yerda Vsevolod Romanovskiyning dastlabki shogirdlaridan biriga aylangan.

Universitetni 1936-yilda bitirib, shu yerda qolgan: aspiranturada o'qigan, assistent va dotsent bo'lib ishlagan. 1942-yilda sanoq to'plamli mumkin holatlarga ega bir jinsli tasodifiy jarayonlar nazariyasiga bag'ishlangan doktorlik dissertatsiyasini himoya qilib, fizika-matematika fanlari doktori va professor unvonini olgan. 1943-yilda O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi tashkil etilganda uning dastlabki akademiklaridan biri bo'lgan.

Ilmiy ishi bilan bir qatorda katta tashkiliy ishlarni ham bajargan. 1943-yil martidan 1944-yil iyuniga qadar SAGU rektori, 1943–1947-yillarda akademiyaning vitse-prezidenti, 1947–1952-yillarda prezidenti bo'lgan. So'ng yana universitet rektori (1952–1958), 1959–1971-yillarda O'zbekiston SSR oliy va o'rta maxsus ta'lim vaziri, 1971–1983-yillarda Toshkent davlat universiteti rektori bo'lib ishlagan. 1944-yildan VKP(b) a'zosi edi, 1950–1954-yillarda SSSR Oliy Kengashining uchinchi chaqiriq deputati bo'lgan.

Asosiy ilmiy yo'nalishlari — ehtimollar nazariyasi (xususan, Markov zanjirlari), funksional analiz, topologik yarimmaydonlar va operatorlar algebralari; keyingi yillarda kvant ehtimollar nazariyasi bilan shug'ullangan. 1953-yilda bir jinsli bo'lmagan Markov zanjirlari uchun ergodik teoremalarni isbotlagan. Uning boshchiligida Toshkentda funksional analiz maktabi shakllangan; 170 dan ortiq ilmiy ish, shu jumladan 8 ta monografiya yozgan, 10 fan doktori va 50 fan nomzodini tayyorlagan. Ob-havoni qisqa va uzoq muddatga bashorat qilish usullari uchun 1948-yilda Stalin mukofotining uchinchi darajasini olgan.

Mukofotlari orasida O'zbekiston SSR xizmat ko'rsatgan fan va texnika arbobi unvoni (1960), Beruniy nomidagi O'zbekiston SSR Davlat mukofoti (1967) va 1990-yil 3-apreldagi farmon bilan berilgan Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni bor; u to'rt marta Lenin ordeni bilan ham taqdirlangan.

Sarimsoqov 1995-yil 18-dekabrda Toshkentda vafot etgan va shu yerda dafn qilingan. 2002-yilda vafotidan keyin unga «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni berilgan.