Асосий қисмга ўтиш

Тошмуҳаммад Саримсоқов

Математик, эҳтимоллар назарияси ва функсионал анализ бўйича олим; Ўзбекистон ССР Фанлар академияси президенти, олий таълим вазири, Социалистик Меҳнат Қаҳрамони.

Фаолият:
Олим, Педагог, Математик
Туғилган:
4 сентабр 1915(80 ёш) ♍ — 18 декабр 1995
Туғилган жой:
Шаҳрихон тумани, Андижон

Биография

Тошмуҳаммад Алиевич Саримсоқов 1915-йил 4-сентябрда (эски услубда 22-августда) Шаҳрихон қишлоғида, ҳозирги Андижон вилоятидаги шаҳарда, ўзбек оиласида туғилган. Қўқондаги рус ўрта мактабини 1931-йилда тугатгач, Тошкентга бориб, Ўрта Осиё давлат университетининг (САГУ) физика-математика факултетига ўқишга кирган ва у ерда Всеволод Романовскийнинг дастлабки шогирдларидан бирига айланган.

Университетни 1936-йилда битириб, шу ерда қолган: аспирантурада ўқиган, ассистент ва доцент бўлиб ишлаган. 1942-йилда саноқ тўпламли мумкин ҳолатларга эга бир жинсли тасодифий жараёнлар назариясига бағишланган докторлик диссертациясини ҳимоя қилиб, физика-математика фанлари доктори ва профессор унвонини олган. 1943-йилда Ўзбекистон ССР Фанлар академияси ташкил этилганда унинг дастлабки академикларидан бири бўлган.

Илмий иши билан бир қаторда катта ташкилий ишларни ҳам бажарган. 1943-йил мартидан 1944-йил июнига қадар САГУ ректори, 1943–1947-йилларда академиянинг витсе-президенти, 1947–1952-йилларда президенти бўлган. Сўнг яна университет ректори (1952–1958), 1959–1971-йилларда Ўзбекистон ССР олий ва ўрта махсус таълим вазири, 1971–1983-йилларда Тошкент давлат университети ректори бўлиб ишлаган. 1944-йилдан ВКП(б) аъзоси эди, 1950–1954-йилларда СССР Олий Кенгашининг учинчи чақириқ депутати бўлган.

Асосий илмий йўналишлари — эҳтимоллар назарияси (хусусан, Марков занжирлари), функсионал анализ, топологик яриммайдонлар ва операторлар алгебралари; кейинги йилларда квант эҳтимоллар назарияси билан шуғулланган. 1953-йилда бир жинсли бўлмаган Марков занжирлари учун эргодик теоремаларни исботлаган. Унинг бошчилигида Тошкентда функсионал анализ мактаби шаклланган; 170 дан ортиқ илмий иш, шу жумладан 8 та монография ёзган, 10 фан доктори ва 50 фан номзодини тайёрлаган. Об-ҳавони қисқа ва узоқ муддатга башорат қилиш усуллари учун 1948-йилда Сталин мукофотининг учинчи даражасини олган.

Мукофотлари орасида Ўзбекистон ССР хизмат кўрсатган фан ва техника арбоби унвони (1960), Беруний номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти (1967) ва 1990-йил 3-апрелдаги фармон билан берилган Социалистик Меҳнат Қаҳрамони унвони бор; у тўрт марта Ленин ордени билан ҳам тақдирланган.

Саримсоқов 1995-йил 18-декабрда Тошкентда вафот этган ва шу ерда дафн қилинган. 2002-йилда вафотидан кейин унга «Буюк хизматлари учун» ордени берилган.

Таълим

Карьера

Мукофотлар

Ҳаёт йўли

  1. 1915
    Туғилиши

    Шаҳрихонда ўзбек оиласида туғилган; сана янги услубда 4-сентябр (эски услубда 22-август).

  2. 1931
    Мактаб ва университет

    Қўқондаги рус ўрта мактабини битириб, Тошкентдаги САГУга кирган ва Всеволод Романовский қўлида таҳсил олган.

  3. 1936
    САГУни тамомлаши

    Физика-математика факултетини битириб, университетда қолган: аспирантура, сўнг ассистент ва доцент.

  4. 1942
    Докторлик диссертацияси

    Бир жинсли тасодифий жараёнлар назарияси бўйича докторлик диссертациясини ҳимоя қилган; физика-математика фанлари доктори ва профессор бўлган.

  5. 1943–1944
    Академик ва САГУ ректори

    Ўзбекистон ССР Фанлар академиясининг дастлабки академикларидан бири, витсе-президенти ва (1944-йил июнигача) САГУ ректори бўлган.

  6. 1947–1952
    Академия президенти

    Ўзбекистон ССР Фанлар академиясига раҳбарлик қилган.

  7. 1948
    Сталин мукофоти

    Об-ҳавони қисқа ва узоқ муддатга башорат қилиш усуллари учун Сталин мукофотининг учинчи даражасини олган.

  8. 1952–1958
    Яна САГУ ректори

    Университет ректори лавозимига қайтган.

  9. 1959–1971
    Таълим вазири

    Ўзбекистон ССР олий ва ўрта махсус таълим вазири бўлган.

  10. 1971–1983
    ТДУ ректори

    Тошкент давлат университетига раҳбарлик қилган (САГУ 1960-йилдан шундай аталган).

  11. 1990
    Социалистик Меҳнат Қаҳрамони

    1990-йил 3-апрелдаги фармон билан Социалистик Меҳнат Қаҳрамони унвони берилган.

  12. 1995
    Вафоти

    18-декабрда Тошкентда вафот этган ва шу ерда дафн қилинган.

Китоблар

  • «Марков жараёнлари назарияси асослари»
    1954 · Илмий асар

    Марков жараёнларининг умумий назариясига бағишланган асар.

  • «Топологик яриммайдонлар ва эҳтимоллар назарияси»
    1969 · Илмий асар

    Топологик яриммайдонлар тушунчасини эҳтимоллар назариясига татбиқ этади.

  • «Яриммайдонлар ва эҳтимоллар назарияси»
    1981 · Илмий асар

    Яриммайдонлардаги ўлчовлар ва эҳтимоллар назарияси масалалари.

  • «Тартибланган алгебралар»
    1983 · Илмий асар

    Қисман тартибланган алгебралар назарияси.

  • «Квант эҳтимоллар назариясига кириш»
    1985 · Илмий асар

    Нокоммутатив эҳтимоллар назарияси асослари.