Тошмуҳаммад Саримсоқов
Математик, эҳтимоллар назарияси ва функсионал анализ бўйича олим; Ўзбекистон ССР Фанлар академияси президенти, олий таълим вазири, Социалистик Меҳнат Қаҳрамони.
Биография
Тошмуҳаммад Алиевич Саримсоқов 1915-йил 4-сентябрда (эски услубда 22-августда) Шаҳрихон қишлоғида, ҳозирги Андижон вилоятидаги шаҳарда, ўзбек оиласида туғилган. Қўқондаги рус ўрта мактабини 1931-йилда тугатгач, Тошкентга бориб, Ўрта Осиё давлат университетининг (САГУ) физика-математика факултетига ўқишга кирган ва у ерда Всеволод Романовскийнинг дастлабки шогирдларидан бирига айланган.
Университетни 1936-йилда битириб, шу ерда қолган: аспирантурада ўқиган, ассистент ва доцент бўлиб ишлаган. 1942-йилда саноқ тўпламли мумкин ҳолатларга эга бир жинсли тасодифий жараёнлар назариясига бағишланган докторлик диссертациясини ҳимоя қилиб, физика-математика фанлари доктори ва профессор унвонини олган. 1943-йилда Ўзбекистон ССР Фанлар академияси ташкил этилганда унинг дастлабки академикларидан бири бўлган.
Илмий иши билан бир қаторда катта ташкилий ишларни ҳам бажарган. 1943-йил мартидан 1944-йил июнига қадар САГУ ректори, 1943–1947-йилларда академиянинг витсе-президенти, 1947–1952-йилларда президенти бўлган. Сўнг яна университет ректори (1952–1958), 1959–1971-йилларда Ўзбекистон ССР олий ва ўрта махсус таълим вазири, 1971–1983-йилларда Тошкент давлат университети ректори бўлиб ишлаган. 1944-йилдан ВКП(б) аъзоси эди, 1950–1954-йилларда СССР Олий Кенгашининг учинчи чақириқ депутати бўлган.
Асосий илмий йўналишлари — эҳтимоллар назарияси (хусусан, Марков занжирлари), функсионал анализ, топологик яриммайдонлар ва операторлар алгебралари; кейинги йилларда квант эҳтимоллар назарияси билан шуғулланган. 1953-йилда бир жинсли бўлмаган Марков занжирлари учун эргодик теоремаларни исботлаган. Унинг бошчилигида Тошкентда функсионал анализ мактаби шаклланган; 170 дан ортиқ илмий иш, шу жумладан 8 та монография ёзган, 10 фан доктори ва 50 фан номзодини тайёрлаган. Об-ҳавони қисқа ва узоқ муддатга башорат қилиш усуллари учун 1948-йилда Сталин мукофотининг учинчи даражасини олган.
Мукофотлари орасида Ўзбекистон ССР хизмат кўрсатган фан ва техника арбоби унвони (1960), Беруний номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти (1967) ва 1990-йил 3-апрелдаги фармон билан берилган Социалистик Меҳнат Қаҳрамони унвони бор; у тўрт марта Ленин ордени билан ҳам тақдирланган.
Саримсоқов 1995-йил 18-декабрда Тошкентда вафот этган ва шу ерда дафн қилинган. 2002-йилда вафотидан кейин унга «Буюк хизматлари учун» ордени берилган.
Таълим
- Ўрта Осиё давлат университетиОлийгоҳ · Тошкент · 1936 · Физика-математика факултети
Карьера
- Ўзбекистон Фанлар академиясиВитсе-президент, президент, маслаҳатчи · Тошкент · 1943–1995
- СССР Олий СоветиСССР Олий Кенгаши депутати (3-чақириқ) · 1950–1954
- Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазирлигиЎзбекистон ССР вазири · Тошкент · 1959–1971Бу лавозимда бўлганлар →
- Ўрта Осиё давлат университетиАссистент, доцент, профессор, кафедра мудири; ректор · Тошкент · 1936–1983Бу лавозимда бўлганлар →
Мукофотлар
«Буюк хизматлари учун» ордени2002, вафотидан кейин · Ўзбекистон- Ўзбекистон ССР фан арбоби1960 · Ўзбекистон ССР
Беруний номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти1967 · Ўзбекистон ССР
Социалистик Меҳнат Қаҳрамони1990 · СССР
Ленин ордени1946 · СССР
Ленин ордени1950 · СССР
Ленин ордени1961 · СССР
Ленин ордени1990 · СССР
Октябрь инқилоби ордени1975 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1944 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1957 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1971 · СССР
«Ҳурмат белгиси» ордени1965 · СССР
«Меҳнатдаги жасорати учун» медали1951 · СССР
Сталин мукофоти1948 · СССР
Ҳаёт йўли
- 1915Туғилиши
Шаҳрихонда ўзбек оиласида туғилган; сана янги услубда 4-сентябр (эски услубда 22-август).
- 1931Мактаб ва университет
Қўқондаги рус ўрта мактабини битириб, Тошкентдаги САГУга кирган ва Всеволод Романовский қўлида таҳсил олган.
- 1936САГУни тамомлаши
Физика-математика факултетини битириб, университетда қолган: аспирантура, сўнг ассистент ва доцент.
- 1942Докторлик диссертацияси
Бир жинсли тасодифий жараёнлар назарияси бўйича докторлик диссертациясини ҳимоя қилган; физика-математика фанлари доктори ва профессор бўлган.
- 1943–1944Академик ва САГУ ректори
Ўзбекистон ССР Фанлар академиясининг дастлабки академикларидан бири, витсе-президенти ва (1944-йил июнигача) САГУ ректори бўлган.
- 1947–1952Академия президенти
Ўзбекистон ССР Фанлар академиясига раҳбарлик қилган.
- 1948Сталин мукофоти
Об-ҳавони қисқа ва узоқ муддатга башорат қилиш усуллари учун Сталин мукофотининг учинчи даражасини олган.
- 1952–1958Яна САГУ ректори
Университет ректори лавозимига қайтган.
- 1959–1971Таълим вазири
Ўзбекистон ССР олий ва ўрта махсус таълим вазири бўлган.
- 1971–1983ТДУ ректори
Тошкент давлат университетига раҳбарлик қилган (САГУ 1960-йилдан шундай аталган).
- 1990Социалистик Меҳнат Қаҳрамони
1990-йил 3-апрелдаги фармон билан Социалистик Меҳнат Қаҳрамони унвони берилган.
- 1995Вафоти
18-декабрда Тошкентда вафот этган ва шу ерда дафн қилинган.
Китоблар
- «Марков жараёнлари назарияси асослари»1954 · Илмий асар
Марков жараёнларининг умумий назариясига бағишланган асар.
- «Топологик яриммайдонлар ва эҳтимоллар назарияси»1969 · Илмий асар
Топологик яриммайдонлар тушунчасини эҳтимоллар назариясига татбиқ этади.
- «Яриммайдонлар ва эҳтимоллар назарияси»1981 · Илмий асар
Яриммайдонлардаги ўлчовлар ва эҳтимоллар назарияси масалалари.
- «Тартибланган алгебралар»1983 · Илмий асар
Қисман тартибланган алгебралар назарияси.
- «Квант эҳтимоллар назариясига кириш»1985 · Илмий асар
Нокоммутатив эҳтимоллар назарияси асослари.
