Biografiya
Turdi Farog'iy — XVII asr o'zbek mumtoz adabiyotining o'ziga xos o'rin tutgan shoiri. She'rlarini ko'pincha «Turdi», ba'zan «Farog'iy» taxallusi bilan yozgan; «Farog'» Jizzax tomonidagi biror qishloq nomi bo'lishi mumkin deb taxmin qilinadi.
Shoir taxminan 1640-yillarda tug'ilgan va Ashtarxoniy hukmdorlar Nodir Muhammad, uning o'g'illari Abdulazizxon hamda Subhonqulixon davrida yashagan. O'zbek va fors tillarini yaxshi bilgan, kasbi harbiylik bo'lgan; «Dar mazammati sipohigari» she'rida uzoq yillar shohlarga xizmat qilgani, ammo hech narsaga erisha olmagani haqida afsus bilan yozadi. Subhonqulixon 1680-yilda taxtga chiqqach, akasi Abdulazizxonga yaqin kishilarni quvg'in qilgan.
Hayotining keyingi yillarini Xo'jand tomonlarda, muhtojlikda o'tkazgan; Jizzax hokimiga yaqin turgan vaqtda yozilgan turkiy muxammasi shu davrdan qolgan. Taxminan 1699–1700-yillarda vafot etgan.
Adabiy merosi 18 she'rdan iborat: 12 g'azal, 5 muxammas va 1 fard, jami 434 misra. Uning 165 misrasi Subhonqulixon haqidagi mashhur hajviyaga to'g'ri keladi. G'azallari 3–5 baytdan iborat ixchamligi bilan ajralib turadi; tasavvufiy she'rlari ham bor. Bir g'azalida u beklarni o'zaro tenglik va ittifoqqa, urug'-qabilaga qarab bir-birini kamsitmaslikka chaqiradi. Sa'diy g'azaliga bog'langan muxammasi orqali Sa'diyning boshqa qo'lyozmalarda uchramaydigan bir g'azali ham yetib kelgan.
Shoir she'rlarining A. Mojidiy topgan va 1924–25-yillarda nashr etilgan qo'lyozmasi 1930-yillardagi qatag'onda yo'qolgan; uni 1959-yilda A. Hayitmetov qayta topgan. U hozir Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida 1407-raqam bilan saqlanadi. «Tanlangan asarlar» 1960-yilda, «She'rlar» 1971-yilda Toshkentda chop etilgan.
Hayot yo'li
- 1640Tug'ilgan (taxminan)
XVII asrning 40-yillarida tug'ilgani taxmin qilinadi.
- 1680Subhonqulixon taxtga chiqdi
Abdulazizxonga yaqinlar quvg'in qilindi; shoir shu davrda hukmdorga qarshi hajviya yozgan.
- 1699Vafoti (taxminan)
Xo'jand tomonlarida vafot etgan, yili taxminan 1699–1700.
Asarlari
- Subhonqulixon haqidagi hajviy muxammas
165 misralik mashhur hajviya.
- «Dar mazammati sipohigari»
Harbiy xizmat haqidagi pushaymonlik she'ri.
- «Burun» radifli turkiy muxammas
Tasavvufiy qarashlari ifodalangan.
- Sa'diy g'azaliga muxammas
Sa'diyning boshqa manbada yo'q g'azalini saqlagan.
- «Tanlangan asarlar» (1960)
Toshkent nashri.
- «She'rlar» (1971)
A. Hayitmetov tayyorlagan nashr.