Биография
Турди Фароғий — XVII аср ўзбек мумтоз адабиётининг ўзига хос ўрин тутган шоири. Шеърларини кўпинча «Турди», баъзан «Фароғий» тахаллуси билан ёзган; «Фароғ» Жиззах томонидаги бирор қишлоқ номи бўлиши мумкин деб тахмин қилинади.
Шоир тахминан 1640-йилларда туғилган ва Аштархоний ҳукмдорлар Нодир Муҳаммад, унинг ўғиллари Абдулазизхон ҳамда Субҳонқулихон даврида яшаган. Ўзбек ва форс тилларини яхши билган, касби ҳарбийлик бўлган; «Дар мазаммати сипоҳигари» шеърида узоқ йиллар шоҳларга хизмат қилгани, аммо ҳеч нарсага эриша олмагани ҳақида афсус билан ёзади. Субҳонқулихон 1680-йилда тахтга чиққач, акаси Абдулазизхонга яқин кишиларни қувғин қилган.
Ҳаётининг кейинги йилларини Хўжанд томонларда, муҳтожликда ўтказган; Жиззах ҳокимига яқин турган вақтда ёзилган туркий мухаммаси шу даврдан қолган. Тахминан 1699–1700-йилларда вафот этган.
Адабий мероси 18 шеърдан иборат: 12 ғазал, 5 мухаммас ва 1 фард, жами 434 мисра. Унинг 165 мисраси Субҳонқулихон ҳақидаги машҳур ҳажвияга тўғри келади. Ғазаллари 3–5 байтдан иборат ихчамлиги билан ажралиб туради; тасаввуфий шеърлари ҳам бор. Бир ғазалида у бекларни ўзаро тенглик ва иттифоққа, уруғ-қабилага қараб бир-бирини камситмасликка чақиради. Саъдий ғазалига боғланган мухаммаси орқали Саъдийнинг бошқа қўлёзмаларда учрамайдиган бир ғазали ҳам етиб келган.
Шоир шеърларининг А. Можидий топган ва 1924–25-йилларда нашр этилган қўлёзмаси 1930-йиллардаги қатағонда йўқолган; уни 1959-йилда А. Ҳайитметов қайта топган. У ҳозир Беруний номидаги Шарқшунослик институти фондида 1407-рақам билан сақланади. «Танланган асарлар» 1960-йилда, «Шеърлар» 1971-йилда Тошкентда чоп этилган.
Ҳаёт йўли
- 1640Туғилган (тахминан)
XVII асрнинг 40-йилларида туғилгани тахмин қилинади.
- 1680Субҳонқулихон тахтга чиқди
Абдулазизхонга яқинлар қувғин қилинди; шоир шу даврда ҳукмдорга қарши ҳажвия ёзган.
- 1699Вафоти (тахминан)
Хўжанд томонларида вафот этган, йили тахминан 1699–1700.
Асарлари
- Субҳонқулихон ҳақидаги ҳажвий мухаммас
165 мисралик машҳур ҳажвия.
- «Дар мазаммати сипоҳигари»
Ҳарбий хизмат ҳақидаги пушаймонлик шеъри.
- «Бурун» радифли туркий мухаммас
Тасаввуфий қарашлари ифодаланган.
- Саъдий ғазалига мухаммас
Саъдийнинг бошқа манбада йўқ ғазалини сақлаган.
- «Танланган асарлар» (1960)
Тошкент нашри.
- «Шеърлар» (1971)
А. Ҳайитметов тайёрлаган нашр.