XIX asrning ikkinchi yarmida Marg'ilonda yashagan o'zbek shoiri va tarixchisi, «Badavlatnoma yoki Tarixi Xo'qand», «Qashkuli Qalandariy» kabi asarlar muallifi.
Biografiya
Umidiy — XIX asrning ikkinchi yarmida yashagan shoir va tarixchi. Asl ismi Muhammadumar qori Ne'matulla oxun o'g'li, Havoiy va Marg'iloniy taxalluslarini ham qo'llagan. U 1835-yilda Marg'ilonda tug'ilib, 1905-yilda yana shu shaharda olamdan o'tgan. Umri Farg'ona vodiysida, Marg'ilonda va Sharqiy Turkistonning Qashqar shahrida kechgan. Furqat, Muqimiy hamda boshqa shoirlar bilan yaqin ijodiy aloqada bo'lgan.
Qalam tebratishni Farg'onada, XIX asr ikkinchi yarmida boshlagan. Merosining bir qismi qisqa lirik va hajviy she'rlar, ikkinchi qismi esa epik dostonlardir. Lirikasida vatanparvarlik, sadoqat va vafo, pok sevgi kabi insoniy fazilatlar madh etiladi.
Bizga yetib kelgan asarlar orasida «Masnaviyi Umidiy», «Devoni Umidiy» (1981-yilda bosilgan) va «Qashkuli Qalandariy» (1891–1892) bor; oxirgisi she'riy hamda nasriy hikoyalar, afsona va rivoyatlar majmuasi. Tarixiy va falsafiy-ta'limiy dostonlaridan «Hayrat ul-olam», «Jangnoma» (1888), «Maktubchai xon» (1884), «Badavlatnoma yoki Tarixi Xo'qand» (1880) va boshqalari saqlanib qolgan.
«Badavlatnoma yoki Tarixi Xo'qand» 2700 misradan iborat. Unda Umarxon o'limidan (1822) 1875-yilgacha Qo'qon qanday tarixiy yo'l bosgani, shuningdek Yoqubbek (Muhammad Yoqubbek Badavlat) boshlagan harbiy yurishlar bayon qilinadi. Umidiy dostonlarida urush va to'qnashuvlar vayron qilgan Farg'ona vodiysi hamda Sharqiy Turkistonning ahvoli, xalqning qismati haqqoniy aks etgan. Uning astronomiya va tibbiyot bilan shug'ullanganidan dalolat beruvchi masnaviylari ham mavjud.
Qo'lyozmalari O'zbekiston Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti va Rossiya Fanlar akademiyasi Sankt-Peterburg bo'limi jamg'armalarida turadi.
Hayot yo'li
- 1835Tug'ilgan
Marg'ilonda.
- 1880«Badavlatnoma yoki Tarixi Xo'qand»
2700 misralik tarixiy doston.
- 1884«Maktubchai xon»
Doston.
- 1888«Jangnoma»
Doston.
- 1891–1892«Qashkuli Qalandariy»
Hikoya, afsona va rivoyatlar to'plami.
- 1905Vafot etgan
Marg'ilonda.
Asarlar
- «Masnaviyi Umidiy»Masnaviy
- «Devoni Umidiy» (1981)Devon (nashr yili)
- «Badavlatnoma yoki Tarixi Xo'qand» (1880)Tarixiy doston
- «Maktubchai xon» (1884)Doston
- «Jangnoma» (1888)Doston
- «Qashkuli Qalandariy» (1892)Hikoya va rivoyatlar to'plami (1891–1892)
- «Hayrat ul-olam»Falsafiy-didaktik doston