
Biografiya
Yusuf Xos Hojib turkiy yozma adabiyotning eng qadimiy yirik asarlaridan biri — «Qutadg'u bilig» («Saodatga yo'llovchi bilim») dostoni bilan tanilgan. Shoir haqida ma'lumot juda oz, uning o'zi haqidagi deyarli barcha xabar shu asarning muqaddimasidan olinadi.
U qoraxoniylar davlatining shimoliy poytaxti Balasog'unda (hozirgi Qirg'iziston hududi) tug'ilgan, shuning uchun Balasog'uniy deb ham ataladi. Tug'ilgan yili aniq emas: ziyouz.uz maqolasi 1020-yilni, Vikipediya esa taxminan 1019-yilni keltiradi. Arab va fors tillarini, o'sha davr diniy, ilmiy va badiiy adabiyotini yaxshi bilgan; asardan uning turkiy og'zaki ijod va tasavvuf g'oyalaridan xabardorligi ham ko'rinadi.
Dostonni u 462-hijriy (1069/70) yilda, taxminan ellik yoshida Qashqarda tugatgan. Kitob Sharq maliki Tavg'achxon — Nasriddin Abu Ali Hasan Horunxon (1075–1103-yillarda qoraxoniylar hukmdori) nomiga bag'ishlangan. Hukmdor asarni yaxshi qabul qilib, muallifga Xos Hojib, ya'ni saroy xos hojibi lavozimini bergan; ismga qo'shilgan «Xos Hojib» shundan.
«Qutadg'u bilig» masnaviy shaklida yozilgan, taxminan 6500 baytli doston. Uning mazmuni to'rt timsol suhbatiga qurilgan: Adolat (hukmdor Kuntug'di), Davlat yoki Baxt (vazir Oyto'ldi), Aql va Bilim (Oyto'ldining o'g'li O'gdulmish) hamda Qanoat (zohid O'zg'urmish). Asar adolatli boshqaruv, hukmdor va beklarning odobi, jamiyatning turli toifalariga munosabat haqida. Muallifning o'zi uni «Shohnomayi turkiy» deb atagan; boshqa nomlari «Adab ul-muluk» va «Oyin ul-mamlakat».
Dostonning uch bosqichli muqaddimasi, 68 bobdan iborat asosiy qismi va xotimadagi ikki qasida bilan bir masnaviy bob keyingi tahrirda qo'shilgan bo'lishi mumkin. Yusufning boshqa asari bizgacha yetib kelmagan. Vafot etgan yili ham ma'lum emas: ziyouz.uz maqolasi 1070-yilni, ba'zi lug'atlar 1077-yilni ko'rsatadi.
Hayot yo'li
- 1020Balasog'unda tug'ilishi
Tug'ilgan yili taxminiy: ba'zi manbalarda 1019.
- 1069«Qutadg'u bilig»ni tugatishi
Dostonni Qashqarda yakunlab, qoraxoniy hukmdor Tavg'achxonga topshirgan (462-hijriy).
- Xos Hojib lavozimi
Hukmdor unga saroy xos hojibi mansabini bergan.
- 1070Vafoti
Taxminiy sana; ba'zi manbalarda 1077.
Asarlari
- «Qutadg'u bilig» (1070)
Masnaviy shaklidagi doston, Qashqarda tugatilgan.