Самарқанд вилояти
Ушбу ҳудудда туғилган машҳурлар (191 та)
Самарқанд вилояти — Зарафшон водийсида жойлашган, аҳолиси бўйича Ўзбекистоннинг энг катта вилояти. Маркази — қадимий Самарқанд; вилоят деҳқончилик, боғдорчилик ва мамлакатдаги энг машҳур тарихий обидалари билан танилган.
- Аҳолиси
- 4 379 800 киши (2026)
- Майдони
- 16 770 км²
- Аҳоли зичлиги
- 261 киши/км²
- Маъмурий маркази
- Самарқанд
- Ташкил топган
- 1938
Шунингдек машҳур
Шаҳар ва туманлар (15)
Жой ҳақида — Самарқанд вилояти
Тарихи
Зарафшон водийси жуда қадимдан ўзлаштирилган: Самарқанд ҳудудидан юқори палеолит даври макони топилган, Омонқўтон ғори атрофида ҳам тош даври излари аниқланган. Милоддан аввалги I минг йилликда водий Суғдиёнанинг маркази бўлиб, унинг бош шаҳри Мароканда — ҳозирги Самарқанд эди.
Водий Буюк ипак йўлининг энг муҳим бўғинларидан бири бўлган. VIII асрда араблар томонидан забт этилгач, ҳудуд Сомонийлар, Қорахонийлар ва Хоразмшоҳлар давлатлари таркибида бўлди. XIII асрда мўғуллар босқинидан жабр кўрган водий XIV–XV асрларда Амир Темур ва Темурийлар давлатининг марказига айланди.
XVI асрдан ҳудуд Бухоро хонлиги, кейинчалик Бухоро амирлиги таркибида бўлди. 1868-йилда водийнинг юқори қисми Россия империяси томонидан босиб олиниб, Туркистон генерал-губернаторлигининг Зарафшон округи, кейинроқ Самарқанд вилояти тузилди.
Ҳозирги Самарқанд вилояти 1938-йил 15-январда ташкил этилди. Дастлаб унинг таркибига Жиззах атрофидаги ерлар ва Нурота тумани ҳам кирган; бу ҳудудлар кейинги ўн йилликларда Сирдарё, Жиззах ва Навоий вилоятларига ўтказилди. 1988–1992-йилларда Навоий вилояти вақтинча Самарқанд вилоятига қўшилган.
Мустақиллик йилларида вилоятдаги тарихий обидалар кенг таъмирланди, Имом Бухорий ёдгорлик мажмуаси қайта қурилди. 2001-йилда Самарқанд шаҳри ЮНЕСКО Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилди; туризм вилоят иқтисодининг муҳим тармоғига айланди.
Географияси
Вилоят мамлакатнинг марказий қисмида, Зарафшон дарёси ҳавзасида жойлашган, майдони тахминан 16,8 минг км². Шимол ва ғарбда Навоий, шимоли-шарқда Жиззах, жанубда Қашқадарё вилоятлари билан чегарадош; шарқда Тожикистоннинг Суғд вилояти билан давлат чегараси ўтади.
Ҳудуднинг марказини Туркистон ва Зарафшон тоғ тизмалари орасидаги кенг водий эгаллайди; суғориладиган ерларнинг асосий қисми шу ерда. Зарафшон дарёси вилоятни шарқдан ғарбга кесиб ўтади ва Самарқанддан қуйироқда Оқдарё ва Қорадарё тармоқларига бўлиниб, Миёнқол оролини ҳосил қилади. Жануби-ғарбда Каттақўрғон сув омбори бор. Жануб ва шарқдаги тоғ этакларида Ургут, Омонқўтон каби манзарали жойлар жойлашган.
Иқлими континентал: ёзи иссиқ ва қуруқ, июлнинг ўртача ҳарорати 25–27 °C атрофида, қиши нисбатан юмшоқ, январнинг ўртача ҳарорати 0 °C атрофида. Ёғин водийда йилига 300 мм дан ортиқ бўлиб, асосан баҳор ва қишда тушади; тоғ этакларида кўпроқ.
Вилоятда мармар, гранит, оҳактош ва бошқа қурилиш хомашёси конлари бор. Деҳқончиликда пахта ва ғалла билан бирга узумчилик, боғдорчилик ва пиллачилик муҳим ўрин тутади.
Диққатга сазовор жойлари
- Самарқанднинг тарихий маркази — Регистон, Гўри Амир, Шоҳи Зинда ва Бибихоним масжиди каби ЮНЕСКО рўйхатидаги обидалар.
- Имом Бухорий ёдгорлик мажмуаси — Самарқанддан шимолроқдаги Хартанг қишлоғида, машҳур муҳаддис Имом Бухорий қабри устида қурилган зиёратгоҳ.
- Ургутдаги Чор Чинор боғи — асрий чинорлар, булоқлар ва масжид жойлашган қадимий боғ.
- Ҳазрати Довуд ғори — Нуробод туманида тоғ ёнбағридаги ғор, кўплаб зиёратчилар ташриф буюрадиган муқаддас жой.
- Омонқўтон — Зарафшон тизмаси ёнбағридаги арчазор ва тош даври ғори билан машҳур манзарали дара.
- Зарафшон миллий табиат боғи — Тойлоқ туманида Зарафшон қирғоқлари бўйлаб чўзилган тўқай ўрмонлари.
- Каттақўрғон сув омбори — вилоятнинг энг катта сув ҳавзаси, балиқчилик ва дам олиш маскани.
Чегарадош: Жиззах · Навоий · Қашқадарё
Манбалар: Wikidata · Wikipedia (uz) · Wikipedia (ru) · Wikipedia (en) · stat.uz · api.siat.stat.uz · constitution.uz · gov.uz