Аллоҳқулихон
Хива хони (1825–1842), Қўнғиротлар сулоласидан; Тошҳовли саройи, Дишан қалъа ва кўплаб мадрасаларни қурдирган, Россия ва Британия билан алоқа ўрнатган.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи, Ҳукмдор
- Ҳаёт йиллари:
- тахминан 1794 — 1842
- Отаси:
- Муҳаммад Раҳимхон I
Биография
Аллоҳқулихон Хива хонлигининг Қўнғиротлар сулоласидан чиққан бешинчи ҳукмдори бўлиб, 1825-йилдан 1842-йилгача тахтда ўтирган. У Муҳаммад Раҳимхон I нинг ўғли. Туғилган йили аниқ эмас: инглизтилли адабиётда тахминан 1794-йил, ziyouz.uz мақоласида тахминан 1797-йил кўрсатилган.
Отаси вафотидан кейин хон бўлган Аллоҳқулихон қўшни ерларга қарши тез-тез қўшин тортган: Бухоро амирлиги билан сулҳ тузилганига қарамай, унинг ҳудудига етти марта бостириб кирган, Хуросонга беш марта юрган. 1828-йилда қорақалпоқ ва туркманларнинг қўзғолонларини қаттиқ бостирган. Манбаларда унинг даврида зулм ва ўзаро урушлар кучайгани қайд этилади.
Ташқи алоқаларда Аллоҳқулихон Россия билан савдо-сотиқ ҳамда элчи алмашиш алоқаларини бошлади; 1840–1841-йилларда томонлар ўртасида элчилар алмашилди. 1839-йилги муваффақиятсиз рус юришидан кейин муносабатлар вақтинча совиган, 1840-йилда инглис зобитлари Хивага келган.
Унинг даврида Хива кенг кўламда обод қилинди. 1834–1835-йилларда 111 хона ва бўлмали Тошҳовли саройи қурилди, Ичан қалъанинг шарқий дарвозаси ёнида Аллоҳқулихон мадрасаси, карвонсарой ва тим, шунингдек Саитбой масжиди, Оқ масжид ва Тошҳовуз қалъаси барпо қилинди. Кошинкорлик санъати шу даврда юксак даражага чиқиб, Паҳлавон Маҳмуд мақбараси ҳамда Кўҳна Арк кошин билан қопланди, Сайид Аловуддин мақбараси таъмирланди; эски Арабхон ҳамда Муҳаммад Амин иноқ мадрасалари янгидан тикланди. Янги каналлар қазилиб, суғориладиган ерлар кенгайтирилди.
1842-йилда Хива шаҳри мудофаа девори билан ўралди, Ичан қалъа ташқарисидаги аҳолини ҳимоя қилиш учун Дишан қалъа барпо этилди: узунлиги 6250 метрга етган девор паҳсадан атиги бир ойда битказилган. Ўша йили Аллоҳқулихон Чоржўйга юриш қилиб қалъани қамал қилаётганда оғир касал бўлиб, орқага қайтди ва 1842-йил ноябр охирида вафот этди. Жасади ҳаётлигида ўзи тайёрлатган Паҳлавон Маҳмуд мақбарасига қўйилган.
Карьера
- Хива хон саройиХива хони · Хива · 1825–1842
Ҳаёт йўли
- 1825Тахтга чиқиши
Отаси Муҳаммад Раҳимхон I вафотидан сўнг Хива хони бўлди.
- 1828Қўзғолонларни бостириш
Қорақалпоқ ва туркманларнинг қўзғолонини бостирган.
- 1834–1835Тошҳовли саройи ва мадраса
Тошҳовли саройи ва Аллоҳқулихон мадрасаси қурилди.
- 1835–1836Тошҳовуз қалъаси
Тошҳовуз қалъаси бунёд этилди.
- 1840–1841Россия билан элчилик алоқалари
Россия билан савдо ва элчилик муносабатлари ривожланди.
- 1842Дишан қалъа; вафоти
Хива атрофида мудофаа девори қурилди; Чоржўй юришидан қайтиб, касалликдан вафот этди.