
Болалар ёзувчиси ва драматург, Ўзбекистон халқ ёзувчиси; эллик йилдан ортиқ болалар матбуоти ва адабиётида ишлаган, «Чиранма ғоз — ҳунаринг оз» песаси муаллифи.
Биография
Ҳаким Назир Ўзбекистон халқ ёзувчиси, болалар адабиётининг йирик вакили ва драматург. У 1915-йил 15-октабрда Тошкентнинг Арпапоя маҳалласида махсидоз косиб хонадонида туғилди. Саводни уйда, онаси Малика отин очган мактабда чиқарди. Ўн беш ёшида поябзал фабрикасига ишга кирди ва ишдан ажралмаган ҳолда кечки ишчи-ёшлар мактабида ўқиди.
1941-йилда Тошкент давлат педагогика институтида кечки ўқишни тугатди, 1954–1956-йилларда Москвадаги Олий адабиёт курсларида таҳсил олди. 1933-йилда «Ленин учқуни» газетасига ишга кирган, сўнг эллик йилга яқин болалар матбуотида, радиоэшиттиришлар давлат қўмитасида, Бадиий адабиёт нашриётида ва Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасида турли вазифаларда — адабий ходим, бўлим бошлиғи, масъул котиб, бош муҳаррир, адабий маслаҳатчи сифатида — ишлади.
Қаламини 1934-йилда синаб кўрди: илк ҳикоялари «Ленин учқуни», «Ёш куч», «Вожатий» нашрларида босилди. 1948-йилда эса «Қишлоқдаги жиянларим» номли илк китоби нашр қилинди. Катта ва кичик ўқувчиларга аталган китоблари элликдан ортиқ; уларда одоб-ахлоқ, инсонийлик, дўстлик, меҳнатни севиш ва ватанпарварлик ҳақида сўз юритилади.
Ҳикоя тўпламларидан «Пионерлар боғи», «Беш баҳо», «Чўл ҳавоси», «Яхши ном», «Мени танийсизми?», «Болажонларим», «Али билан Шер», «Бир оғиз сўз», «Бақалоқ ва чақалоқ»ни, қиссаларидан «Кўкорол чироқлари», «Ёнар дарё», «Кенжатой», «Тоҳир–Зуҳра қиссаси», «Дадамни топиб беринглар»ни санаш мумкин. 1973-йилда уруш мавзусидаги «Лочин қанотлари» романи нашр этилган; бу мавзу болалар адабиётида кам учрайди. Саҳна асарларидан «Чиранма ғоз — ҳунаринг оз» песаси болалар драматургияси учун муҳим бўлди ва узоқ йиллар Ёш томошабинлар театрида ўйналди. Катталарга мўлжалланган ҳикоя, очерк ва қиссалари ҳам бор: «Мусобақадошлар», «Одамнинг қадри», «Ўтлар туташганда», «Онаизор», «Сув гадоси», «Кўктерак шабадаси».
Китобларидан ўнлаби рус, қозоқ, қирғиз, туркман, тожик, грузин, арман, украин, беларус, латиш, литва, эстон, немис, франсуз, испан, болгар, чех ва мўғул тилларида чоп этилган, жами тираж бир ярим миллион нусхадан ошган. Ёзувчининг 50 ёшига икки жилдлик (1969–1970), 60 ёшига беш жилдлик (1977–1981) «Танланган асарлар» тайёрланди. 1995-йилда, 80 ёшида, «Оқ фотиҳа ёки болалик саргузаштларим» хотиралари ва «Ёдимдасиз, азизларим» эсдаликлари босилди. У А. Гайдар, П. Павленко, Л. Кассил ва В. Катаев асарларини рус тилидан ўзбекчага ҳам ўгирган.
Беш жилдлик «Танланган асарлар» унга 1981-йилда Ҳамза номидаги Республика Давлат мукофотини келтирди. 1984-йилда «Ўзбекистон халқ ёзувчиси» фахрий унвонига сазовор бўлди ва ўша йили Андерсен номидаги (Ханс Кристиан) Халқаро фахрий дипломни олди; 2000-йилда «Эл-юрт ҳурмати» ордени берилди. Ҳаким Назир 2008-йил 15-майда вафот этди.
Таълим
- Тошкент кечки педагогика институтиОлийгоҳ · Тошкент
Карьера
- Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасиАдабий маслаҳатчи, масъул котиб · Тошкент · 1953–1978
Мукофотлар
"Эл-юрт ҳурмати" ордени2000 · Ўзбекистон- Ўзбекистон ССР халқ ёзувчиси1984 · Ўзбекистон ССР
Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти1981 · Ўзбекистон ССР
Ҳаёт йўли
- 1933«Ленин учқуни» газетасида иш бошлаши
Болалар матбуотидаги ярим асрлик меҳнат йўлига қадам қўйган.
- 1934Дастлабки ҳикояларининг босилиши
Дастлабки ҳикоялари «Ленин учқуни», «Ёш куч», «Вожатий»да босилган.
- 1941Педагогика институтини тамомлаши
Тошкент давлат педагогика институтини (кечки бўлим) битирган.
- 1948Биринчи китоб
«Қишлоқдаги жиянларим» ҳикоялар тўплами босилиб чиққан.
- 1954–1956Москвадаги Олий адабиёт курслари
- 1969–1970Икки жилдлик «Танланган асарлар»
Ёзувчининг 50 ёшига бағишлаб чиқарилган.
- 1973«Лочин қанотлари» романи
Уруш мавзусида ёзилган роман.
- 1977–1981Беш жилдлик «Танланган асарлар»
60 ёши муносабати билан чоп этилган; айнан шу тўплам Ҳамза номидаги мукофотга лойиқ топилган.
- 1981Ҳамза номидаги Давлат мукофоти
- 1984«Ўзбекистон халқ ёзувчиси» унвони; Андерсен дипломи
Ўша йили унга Ханс Кристиан Андерсен номидаги Халқаро фахрий диплом ҳам топширилган.
- 1995Хотира-қисса ва эсдаликлар
Ҳикоя ва эсдаликлар: «Оқ фотиҳа ёки болалик саргузаштларим», «Ёдимдасиз, азизларим».
- 2000«Эл-юрт ҳурмати» ордени
- 2008Вафоти
15-май куни оламдан ўтган.
Асарлари
- «Қишлоқдаги жиянларим» (1948)
- «Пионерлар боғи» (1950)
- «Мусобақадошлар» (1950)
- «Кўкорол чироқлари» (1954)
- «Беш баҳо» (1955)
- «Чўл ҳавоси» (1958)
- «Одамнинг қадри» (1958)
- «Ўтлар туташганда» (1960)
- «Онаизор» (1961)
- «Яхши ном» (1962)
- «Сув гадоси» (1962)
- «Мени танийсизми?» (1963)
- «Болажонларим» (1964)
- «Азиз одам» (1964)
- «Ёнар дарё» (1966)
- «Али билан Шер» (1971)
- «Лочин қанотлари» (1973)
- «Кенжатой» (1976)
- «Бир оғиз сўз» (1982)
- «Тоҳир–Зуҳра қиссаси» (1985)
- «Шошилинч телеграммалар» (1987)
- «Кўктерак шабадаси» (1988)
- «Дадамни топиб беринглар» (1991)
- «Оқ фотиҳа ёки болалик саргузаштларим» (1995)
- «Ёдимдасиз, азизларим» (1995)
- «Бақалоқ ва чақалоқ» (1998)
- «Чиранма ғоз — ҳунаринг оз»
Болалар песаси; узоқ йиллар Ёш томошабинлар театрида қўйилган.