
Ҳумоюн
Бобурийлар салтанатининг иккинчи ҳукмдори (1530–1540, 1555–1556), Бобурнинг ўғли; Шер Шоҳ билан курашда тахтни йўқотиб, Эронда паноҳ топган ва Деҳлини қайтариб олган; шеърият, нужум ва мусиқа ихлосманди.
Биография
Ҳумоюн Мирзо 1508-йил 6-мартда Кобулда Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг ўғли сифатида дунёга келган, онаси Моҳам бегим. Отаси Ҳиндистонда бобурийлар давлатига асос солгач, у салтанатнинг вориси бўлиб ўсди; 1530-йил охирида Бобур вафот этгач, Аграда тахтга ўтирди.
Дастлабки ўн йилда Ҳумоюн Гужарот ва Бенгалия сари юришлар қилди, аммо укалари — Комрон, Аскарий ва Ҳиндол — билан келишув йўқ эди ва давлат ичкаридан бўшашди. 1539-йилда Чауса, 1540-йилда Қаннауж жангида Шер Шоҳ Сурий қўшинига енгилиб, Ҳиндистондан чиқиб кетишга мажбур бўлди. 1542-йилда Умаркотда ўғли Акбар туғилди.
Тахминан ўн беш йиллик сарсонликдан кейин у Эрон шоҳи Таҳмасп I ҳузурида бошпана топди. Шоҳ берган қўшин ёрдамида Қандаҳор ва Кобулни эгаллади, 1555-йилда эса Деҳлини қайтариб олди. Бироқ тахтда узоқ турмади: 1556-йил 27-январда Деҳлидаги Шер Мандал кутубхонасининг зинасидан йиқилиб, жароҳатдан вафот этди. Қабри Деҳлида, унинг номи билан аталадиган мақбарада жойлашган; мақбарани бош хотини Бега бегим қурдирган.
Ҳумоюн илмли ҳукмдор сифатида танилган: риёзиёт, нужум ва мусиқага қизиққан, ҳафтада икки марта шеърият ва мусиқа мажлислари ўтказган. У туркий ва форсий тилларда «Ҳумоюн» тахаллуси билан шеърлар ёзган, Байрамхон билан шеърий ёзишмалари машҳур. Мутрибий Самарқандийнинг «Нусхаи зебо-йи Жаҳонгир» тазкирасига кўра, «Нусхаи Ҳумоюний» қўлёзмаси тўрт рисоладан — эътиқод, нужум, мусиқа ва аруз илмларидан — иборат бўлган; бу қўлёзма ҳозирча топилмаган. Синглиси Гулбадан бегим «Ҳумоюннома»нинг муаллифи.
Ҳаёт йўли
- 1508Туғилган
Кобулда Бобурнинг ўғли сифатида дунёга келди.
- 1530Тахтга ўтирди
Бобур вафотидан сўнг Аграда ҳукмдор бўлди.
- 1539–1540Шер Шоҳга енгилди
Чауса ва Қаннауж жангларидан сўнг Ҳиндистонни тарк этди.
- 1542Акбар туғилди
Умаркотда ўғли — келажак ҳукмдор Акбар дунёга келди.
- 1544–1545Эронда паноҳ
Шоҳ Таҳмасп I ҳузурида бошпана топди ва ундан қўшин олди.
- 1555Деҳлини қайтарди
Тахтни қайта эгаллади.
- 1556Вафот этди
27-январда Шер Мандал зинасидан йиқилиб, Деҳлида вафот этди.