
Биография
Заҳириддин Муҳаммад Бобур 1483-йил 14-февралда Андижонда, Фарғона ҳукмдори Умаршайх Мирзо ва мўғул хони Юнусхон қизи Қутлуғ Нигорхоним оиласида туғилган. Ота томондан у Амир Темурнинг бешинчи авлоди, она томондан эса Чингизхон ўғли Чиғатойхон наслидан эди.
1494-йилда, у ўн бир ёшида, отаси каптархона қулаши натижасида вафот этгач, Бобур Фарғона тахтини мерос қилиб олди. 1497-йилда у қисқа муддат Самарқандни эгаллаган, аммо 1501-йилга келиб уни ҳам, туғилиб ўсган Фарғонасини ҳам ўзбек қабилаларини бошқарган Муҳаммад Шайбонийхонга топширишга мажбур бўлган. Кейинги йилларни у кичик издошлар гуруҳи билан сарсон-саргардонликда ўтказган.
1504-йилда Бобур Кобулни эгаллаб, у ерда ўз давлатини барпо этди — бу шаҳар кейинги йигирма йил давомида унинг таянчига айланди. 1511-йилда Эрон шоҳи Исмоил I ёрдамида у бир неча ойга Самарқандни қайта қўлга олди, аммо 1512-йилда Мовароуннаҳрни бутунлай йўқотиб, эътиборини Ҳиндистонга қаратди.
1519-йилда у Хайбар довони орқали Панжобга биринчи юришини уюштирди. Ҳал қилувчи жанг 1526-йил 21-апрелда Панипат яқинида бўлиб ўтди — Бобурнинг сонжиҳатдан кам, аммо яхши ташкил этилган қўшини Деҳли султони Иброҳим Лодий қўшинини тор-мор келтирди ва шу тариқа кейинчалик Буюк Мўғуллар империяси деб аталадиган Бобурийлар давлатига асос солинди. 1527-йилда Хонва жангида у ражпут ҳукмдори Рана Сангани, 1529-йилда эса Гхагра жангида афғон-бенгал иттифоқини енгиб, Шимолий Ҳиндистон устидан ҳукмронлигини мустаҳкамлади.
Унинг туркий (чиғатой) тилида ёзилган «Бобурнома» асари — ўз ҳаёти, юришлари, кўрган шаҳар ва халқлари ҳақидаги самимий кундалик — жаҳон адабиётининг энг машҳур хотира асарларидан бири ҳисобланади. Бобур 1530-йил 26-декабрда Аграда вафот этган; васиятига кўра, кейинчалик унинг жасади Кобулга кўчирилган.
Бобур Андижон тахтини эгаллагач, уни сақлаб қолиш учун яқинлари — укаси Жаҳонгир Мирзо, амакиси Султон Аҳмад Мирзо ва тоғаси Султон Маҳмудхон билан курашишга мажбур бўлган. Айрим манбаларда Фарғона улусини укаси билан бўлишишга рози бўлгани, сўнг Самарқанд учун курашга киришгани айтилади. 1504-йил октябрда Кобулни эгаллаб, у ерда 1526-йилгача ҳукмронлик қилган; 1505–1515-йилларда Мовароуннаҳрни қайтариб олишга қилинган уринишлар натижа бермаган.
Ҳиндистондаги ғалабаларидан сўнг Бобур сарой, боғ ва карвонсаройлар қурдиришга ҳомийлик қилган, аммо бу ишлар унинг авлодлари даврида, айниқса Акбар ва Шоҳжаҳон замонида кенг қулоч ёйган. Бобурийлар сулоласи Ҳиндистонда уч асрдан ортиқ ҳукмронлик қилган. Бобурнинг ўғиллари Ҳумоюн (туғилган 1508-йил), Комрон, Асқарий ва Ҳиндол бўлган; Ҳумоюн отасининг вориси бўлди.
«Бобурнома» уч қисмдан иборат: биринчиси Мовароуннаҳр ва Фарғона воқеаларига, иккинчиси Кобул даврига, учинчиси Ҳиндистон юришлари ва ҳаётига бағишланган. Асар воқеалар баёнидан ташқари, шаҳарлар, табиат, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси, урф-одатлар ва замондош олимлар, шоирлар (Навоий, Жомий, Беҳзод) ҳақида ҳам бой маълумот беради. Уни Европа тилларига Лейден ва Эрскин, кейинроқ Беверидж, франсуз тилига Паве де Куртейл ўгирган; ўзбек ва рус тилларида ҳам бир неча бор нашр этилган.
Бобурнинг ижоди «Бобурнома»дан анча кенг. У ғазал ва рубоийлар ёзган, ватан соғинчи унинг Ҳиндистондаги шеърларида айниқса яққол сезилиб туради. Ислом ҳуқуқшунослигига бағишланган «Мубаййин» асари, ўзи ихтиро қилган «Хатти Бобурий» ёзуви (шу ёзувда Қуръонни кўчиргани маълум) ва аруз назариясига оид рисола унинг илмий қизиқишларини кўрсатади. Жасади аввал Аграда дафн этилган, 1539–1544-йиллар оралиғида эса Кобулдаги Боғи Бобур (Бобур боғи)га кўчирилган.
Карьера
- Бобурийлар (Буюк Мўғуллар) империясиАсосчи, подшоҳ · 1526–1530
Ҳаёт йўли
- 1494Фарғона ҳукмдори
Ўн бир ёшида отаси Умаршайх Мирзо вафотидан сўнг Фарғона тахтини мерос қилиб олди.
- 1497Самарқандни биринчи бор эгаллаши
Шаҳар қисқа муддат қўлида бўлган, сўнг уни тарк этишга мажбур бўлган.
- 1500–1501Самарқанд ва Фарғонани йўқотиши
Муҳаммад Шайбонийхон икки мулкни ҳам қўлга олди; сарсон-саргардонлик йиллари бошланди.
- 1504Кобулни эгаллаши
Кейинги йигирма йил давомида таянчига айланган ўз давлатини барпо этди.
- 1511Самарқандни қисқа муддат қайтариб олиши
Эрон шоҳи Исмоил I ёрдамида шаҳарни қайта қўлга олди, аммо 1512-йилда бутунлай йўқотди.
- 1519Ҳиндистонга биринчи юриш
Хайбар довонидан ўтиб, Панжобдаги Чаноб дарёсигача етиб борди.
- 1526Панипат жанги
Деҳли султони Иброҳим Лодий қўшинини тор-мор келтириб, Бобурийлар (Буюк Мўғуллар) империясига асос солди.
- 1527Хонва жанги
Ражпут ҳукмдори Рана Сангани енгиб, Шимолий Ҳиндистон устидан ҳукмронлигини мустаҳкамлади.
- 1529Гхагра жанги
Афғон-бенгал иттифоқини енгиб, Шимолий Ҳиндистон босқинини ниҳоясига етказди.
Асарлари
- «Бобурнома»Хотира асари
Ўз ҳаёти, юришлари, кўрган шаҳар ва халқлари ҳақидаги кундалик; 1518-йилдан ёзила бошланган ва тугалланмай қолган.
- «Девон»Шеърият
Туркий (чиғатой) тилида ёзилган шеърлар тўплами.
- «Мубаййин»Диний-ҳуқуқий асар
Ҳанафий фиқҳи асосларининг назмда баёни.
- Аруз ҳақида рисолаИлмий асар
1523–1525-йилларда ёзилган, туркий шеъриятдаги аруз вазнини ёритувчи асар.
- Хатти БобурийЁзув
У ихтиро қилган туркий ёзув; ривоятларга кўра, бу ёзувда Қуръонни ўз қўли билан кўчирган.
Мерос
Бобур асос солган Бобурийлар (Буюк Мўғуллар) империяси Шимолий Ҳиндистонни уч ярим асрдан ортиқ, 1857-йилгача бошқарган ва минтақа меъморчилиги, тили ва маданиятида чуқур из қолдирган. «Бобурнома» ўнлаб тилларга таржима қилинган ва Марказий Осиё ва Ҳиндистоннинг XV–XVI аср тарихини ўрганишда асосий манбалардан бири ҳисобланади. Мустақил Ўзбекистонда Бобур хотираси унинг ватани — Андижонда абадийлаштирилган.
Давр: Бобурийлар даври- Андижон давлат университети Бобур номи билан аталган (1992)
- Халқаро Бобур номидаги жамғарма ташкил этилган (1992)
- Андижонда «Бобур ва жаҳон маданияти» музейли «Бобур боғи» ёдгорлик мажмуаси очилган (1993)