Иван Каблуков
Рус ва совет физик кимёгари, Москва университети профессори; ионлар солватацияси ғояси муаллифи, 1942-йилда Тошкентда вафот этган.
Биография
Иван Алексеевич Каблуков 1857-йил 2-сентябрда (эски услубда 21-августда) Москва губерниясидаги Прусси қишлоғида (ҳозирги Москва вилояти Митишчи тумани) тиш шифокори оиласида туғилган. Отаси Алексей Фёдорович Салтиков-Шчедрин мулкининг бошқарувчиси бўлган. 1876-йилда 2-Москва классик гимназиясини тугатиб, Москва университетининг физика-математика факултетида табиий фанларни ўқиган; 1880-йилда номзодлик даражаси билан битиргач, В. В. Марковниковнинг тавсиясига кўра кимё кафедрасида профессорликка тайёрланиш учун қолдирилган.
1881–1882-йилларда Петербург университетида А. М. Бутлеровнинг кимёвий лабораториясида ишлаган, сўнг Москвада Марковников билан ҳамкорликни давом эттирган. 1885-йилдан Москва университетида приват-доцент бўлиб, диссоциация ҳодисаларидан маъруза ўқиган; 1882–1884-йилларда Москва олий аёллар курсларида дарс берган. 1887-йилда «Глитсеринлар, яъни уч атомли спиртлар ва уларнинг ҳосилалари» мавзусида магистрлик диссертациясини, 1891-йилда эритмалар назариясига бағишланган докторлик диссертациясини ҳимоя қилган. 1889-йилда Лейпсигда Вилгелм Оствалд лабораториясида ишлаган.
Каблуковнинг асосий илмий йўналиши сувсиз эритмалар электрокимёси бўлган. 1889–1891-йилларда органик эритувчилардаги электролитларнинг электр ўтказувчанлигини ўрганиб, эритувчи билан эриган модда ўртасида кимёвий таъсир бор, деган хулосага келган ва В. А. Кистяковскийдан мустақил равишда ионларнинг солватацияси ғоясини илгари сурган. Бу ишлар эритмаларнинг физик ва кимёвий назарияларини яқинлаштиришга замин яратган. 1905-йилда суюқланган тузлар алмашинувини ўрганишда термик таҳлил усулини биринчилардан бўлиб қўллаган.
У 1899-йилдан Москва қишлоқ хўжалиги институтида (кейинчалик Тимирязев академияси) адюнкт-профессор, 1903-йилдан Москва университетида фавқулодда, 1906-йилдан оддий профессор бўлган (1910-йилдан — хизмат кўрсатган профессор); 1922-йилдан университетнинг Кимё илмий-тадқиқот институтига раҳбарлик қилган. Университетда физик кимёдан тизимли курсни биринчи бўлиб ўқиган. 1900-йилда чоп этилган «Ноорганик кимёнинг асосий бошланғичлари» дарслиги 13 марта қайта нашр этилган.
Каблуков амалий масалалар билан ҳам шуғулланган: минерал ўғитлар ишлаб чиқаришни ташкил этишда қатнашган, Қримдаги Саки кўлининг шўр сувидан бром олиш усулини ишлаб чиққан, асаларичилик бўйича тадқиқотлар олиб борган. 1933-йилдан 1940-йиллар бошигача Сталин номидаги Бутуниттифоқ саноат академиясида ноорганик ва аналитик кимё кафедрасини бошқарган.
1924-йилда унга Меҳнат Қаҳрамони унвони берилган, 1928-йилда СССР Фанлар академиясининг мухбир аъзоси, 1932-йилда фахрий аъзоси этиб сайланган; РСФСР хизмат кўрсатган фан арбоби (1929), Меҳнат Қизил Байроқ (1937) ва Ленин (1940) орденлари соҳиби бўлган.
Улуғ Ватан уруши бошлангач, кафедра ходимларининг бир қисми эвакуация қилинган; Каблуков 1942-йил 5-майда эвакуация чоғида Тошкентда вафот этган. Москвадаги Тимирязев академиясининг 6-ўқув биносида унинг ишлаган йиллари хотирасига ёдгорлик лавҳаси ўрнатилган.
Таълим
- Москва давлат университетиОлийгоҳ · 1876–1880 · Кимё бўйича номзод
Карьера
- Москва давлат университетиПриват-доцент, профессор · 1885–1942
- Москва қишлоқ хўжалиги институти (Тимирязев академияси)Профессор, кимё кафедраси · 1899–1942
- СССР Фанлар академиясиМухбир аъзо (1928), фахрий аъзо (1932) · 1928–1942
Мукофотлар
Ленин ордени1940 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1937 · СССР
Ҳаёт йўли
- 1857Туғилиши
Москва губерниясининг Прусси қишлоғида туғилган.
- 1876–1880Москва университети
Физика-математика факултетининг табиий фанлар бўлимида ўқиган, номзодлик даражасини олган.
- 1881–1882Петербургда
Бутлеров лабораториясида ишлаган.
- 1887Магистрлик диссертацияси
Глитсеринлар ва уч атомли спиртлар мавзусида.
- 1889Лейпсигда
Оствалд лабораториясида электр ўтказувчанликни ўрганган.
- 1891Докторлик диссертацияси
Эритмалар назарияси ва кимёвий мувозанат мавзусида.
- 1899Қишлоқ хўжалиги институти
Москва қишлоқ хўжалиги институтида адюнкт-профессор этиб тайинланган; шу ерда 1942-йилгача ишлаган.
- 1903–1906Москва университети профессори
1903-йилдан фавқулодда, 1906-йилдан оддий профессор.
- 1924Меҳнат Қаҳрамони
Меҳнат Қаҳрамони унвони берилган.
- 1928–1932СССР Фанлар академияси
1928-йилда мухбир аъзо, 1932-йилда фахрий аъзо этиб сайланган.
- 1942Вафоти
5-майда Тошкентда вафот этган.
Асарлар
- «Глитсеринлар, яъни уч атомли спиртлар ва уларнинг ҳосилалари» (1887)Магистрлик диссертацияси
- «Ҳозирги замон эритмалар назариялари (Вант-Гофф ва Аррениус) кимёвий мувозанат таълимоти билан боғлиқ ҳолда» (1891)Докторлик диссертацияси
- «Ноорганик кимёнинг асосий бошланғичлари» (1900)Дарслик
- «Физик кимёнинг асосий бошланғичлари» (1900)Дарслик (уч нашр: 1900, 1902, 1910)
- «XIX аср электрокимёси тарихидан очерклар» (1901)Тарихий очерк
- «Тўйинган туз эритмаларига қўлланадиган фазалар қоидаси» (1933)Монография
- «Физик ва коллоид кимё» (1935)Дарслик
