Мирзо Муҳаммад Ҳайдар

Мирзо Муҳаммад Ҳайдар 1499–1500-йилларда Тошкентда туғилган. Отаси Муҳаммад Ҳусайн Мирзо мўғул дуғлат қабиласининг зодагони, онаси Хуб Нигор хоним Юнусхоннинг қизи, яъни Бобурнинг онаси Қутлуғ Нигор хонимнинг синглиси эди; Ҳайдар Бобурнинг холаваччаси бўлган.

Шайбонийлар Тошкентни эгаллагач, отаси ўлдирилган; Ҳайдарни ишончли киши Бухоро ва Бадахшон орқали Қобулга, Бобур ҳузурига олиб борган. 1512-йилда у Султон Саид хон хизматига ўтиб, Андижон орқали Қашқарияга борган ва Ёрканд хонлигида ҳарбий ва давлат ишларида қатнашган: Бадахшон, Ладоқ ва Тибетга юришларга раҳбарлик қилган, Саид хоннинг ўғли Абдурашидхонни тарбиялаган.

Саид хон вафотидан сўнг Абдурашидхон дуғлатларнинг бир қисмини қатл эттиргач, Ҳайдар Ҳиндистонга кетган. 1540-йилда Ҳумоюн билан Қаннавж жангида қатнашган, сўнг Кашмирни эгаллаб, уни 1540–1551-йилларда Бобурийлар номидан бошқарган. 1551-йилда Кашмирда тоғ қабилалари билан тўқнашув чоғида ҳалок бўлган ва Сринагарда дафн этилган.

Ҳайдар форс ва туркий тилларда ижод қилган. Энг машҳур асари — форс тилида ёзилган «Тарихи Рашидий» (Мўғулистон хонлари ва дуғлатлар тарихи, шунингдек Марказий Осиё воқеалари манбаси); туркий тилдаги «Жаҳоннома» достони ҳам бизгача етиб келган. У шеърларида «Аёз» тахаллусини қўллаган.

Қозоғистонда унинг номи Тароз давлат университетига берилган, 1999-йилда Тарозда ҳайкал ўрнатилган, 2007-йилда «Қозоқфилм» унинг ҳақида ҳужжатли филм суратга олган.