Отажон Абдалов

Хоразмда илк ўзбек матбаачиси: 1874-йилдан Хивада тошбосма ишини йўлга қўйган, 1876-йилда «Нисабус-сибён»ни, сўнг Навоий ва Огаҳий асарларини нашр этган.

Маълумот:

Фаолият:: Ҳунарманд
Тахаллуси:: Отажон босма
Туғилган:: 1856 — 1927
Туғилган жой:: Хива, Хоразм

Биография

Отажон Абдалов 1856-йилда Хоразм хонлиги пойтахти Хивада туғилган. Болалиги ҳақида маълумот кам. Энсиклопедик маълумотларга кўра, у Петро-Александровскдаги (ҳозирги Тўрткўл) рус мактабида ўқиган, бир неча хорижий тилни ўрганган, адабиётга қизиққан ва ўзи ҳам шеърлар ёзган.

Босмачилик ҳунарини унга Хоразмга келган эронлик Иброҳим Султон ўргатган. Матн тошга кўчирилиб, қоғозга босиладиган тошбосма усули мураккаб териш жиҳозини талаб қилмас эди ва 1874-йилда Хивада Муҳаммад Раҳимхон II саройида Марказий Осиёдаги дастлабки тошбосмалардан бири иш бошлади. Абдаловни унинг ташкилотчиси деб ҳисоблашади; хиваликлар унга «Отажон босма» деб лақаб қўйган.

1876-йилда у Абдуносир Фароҳийнинг «Нисабус-сибён» асарини тошбосмада босиб, хонга тақдим этди. Бу китоб нафақат Хивада, балки бутун Марказий Осиёда биринчи босма китоб ҳисобланади. Нашрга лойиқ асарларни у ўзи танлаб, хонга тасдиқлаш учун тавсия этган, қўлёзмаларни нашрга тайёрлашда эса замонасининг таниқли хаттотлари ва шоирлари ёрдам берган.

1876–1910-йилларда Хива матбаасида ўндан ортиқ китоб чиқди. Улар орасида Навоийнинг «Ҳамса»сидан «Ҳайрат ул-аброр» (1880), «Хазойин ул-маоний» (1881), «Чор девон» (1882), Огаҳийнинг «Тавизул ошиқин» (1882), Муҳаммад Раҳимхон II — Ферузнинг ғазаллари (1897) ва «Мажмуат уш-шуаро» тўплами (1900) бор.

1917-йилдан кейин Абдалов Хоразмда матбуот ишига раҳбарлик қилди: унинг матбаасида халқ ҳукуматининг қарорлари ва тарихий ҳужжатлар, ўзбек, рус, туркман ва қорақалпоқ тилларида газеталар чоп этилди. Шогирдлари Ота Мискинов, Қилич Каримов ва Бойжон Отажонов билан бирга китоб ва газеталар чиқаришни йўлга қўйди; «Инқилоб қуёши» газетасининг биринчи сони 1920-йил мартида чиқди, 1923-йил 1-майдан эса у унинг раҳбарлигидаги босмахонада чоп этила бошлади.

Абдаловнинг вафот йилини рус Википедияси ва Викимаълумотлар 1927-йил деб кўрсатади, ўзбек энсиклопедик мақоласи ва айрим нашрларда 1939-йил келтирилади; манбалар бир-бирига мос келмайди. Уни Хоразмда китоб босиш ишининг асосчиси деб ҳисоблашади.

Карьера

Хива хон саройи
Тошбосма матбаачиси · Хива · 1874–…

Асарлар

Абдуносир Фароҳийнинг «Нисабус-сибён»и (1876)
Тошбосма нашр
Хивада босилиб, хонга тақдим этилган китоб; уни Марказий Осиёдаги биринчи босма китоб деб ҳисоблашади.
Навоий «Ҳамса»сидан «Ҳайрат ул-аброр» (1880)
Тошбосма нашр
Навоий «Ҳамса»сидаги достон, Хива матбаасида чоп этилган.
Навоийнинг «Хазойин ул-маоний»си (1881)
Тошбосма нашр
Навоий лирикаси тўплами, Хива матбаасида чиққан.
Навоийнинг «Чор девон»и (1882)
Тошбосма нашр
Навоий лирик девонларининг нашри.
Огаҳийнинг «Тавизул ошиқин»и (1882)
Тошбосма нашр
Хоразмлик шоир ва тарихчи Огаҳийнинг асари.
Муҳаммад Раҳимхон II (Феруз) ғазаллари (1897)
Тошбосма нашр
Феруз тахаллуси билан шеър ёзган Хива хонининг шеърлар тўплами.
«Мажмуат уш-шуаро» (1900)
Тошбосма нашр
Хива матбаасида чиққан шоирлар тўплами.

Ҳаёт йўли

1856
Туғилиши
Хоразм хонлиги пойтахти Хивада туғилган.
1874
Тошбосмадаги ишининг бошланиши
Хивада Муҳаммад Раҳимхон II саройида Марказий Осиёдаги дастлабки тошбосмалардан бири иш бошлади; Абдалов унинг ташкилотчиси бўлди.
1876
«Нисабус-сибён»
Абдуносир Фароҳийнинг китобини босиб, хонга тақдим этди; у Марказий Осиёдаги биринчи босма китоб ҳисобланади.
1880–1882
Навоий ва Огаҳий асарлари
Навоийнинг «Ҳайрат ул-аброр», «Хазойин ул-маоний», «Чор девон» ва Огаҳийнинг «Тавизул ошиқин» асарларини нашр этди.
1897–1900
Хон шеърлари ва шоирлар тўплами
Муҳаммад Раҳимхон II (Феруз) ғазаллари ва «Мажмуат уш-шуаро» тўпламини чиқарди.
1917–1920
Халқ ҳукумати матбуоти
Қарорлар, ҳужжатлар ва ўзбек, рус, туркман, қорақалпоқ тилларидаги газеталар чиқаришга раҳбарлик қилди; 1920-йил мартида «Инқилоб қуёши» газетасининг биринчи сони чиқди.
1923
Газета босмахонада
1-майдан «Инқилоб қуёши» унинг раҳбарлигидаги босмахонада чоп этила бошлади.
1927
Вафоти
Вафот йили манбаларда турлича: 1927 (рус Википедияси, Викимаълумотлар) ёки 1939 (ўзбек энсиклопедик мақоласи).

Мерос

Абдаловни илк ўзбек матбаачиси ва Хоразмда китоб босиш ишининг асосчиси деб ҳисоблашади. Хивада чиққан тошбосма нашрлар Навоий, Огаҳий ва бошқа шоирлар асарларини сақлаб қолди ва тарқатди; нашр учун асарларни танлашда эса у кўп жиҳатдан ўзи белгиловчи бўлган.

Давр: Хива хонлиги ва Хоразмда шўро ҳокимиятининг дастлабки йиллари, 1870-йиллар — 1920-йиллар

Хивада хон саройида тошбосма иш бошлади (1874)
«Нисабус-сибён» босилди — Марказий Осиёдаги биринчи босма китоб (1876)