Позил Оталиқ

Мин уруғидан чиққан Риштон ҳокими, Фарғона ҳукмдори Рустам Ҳожининг тўнғич ўғли; 1704-йилда укаси Ашурқул ва унинг ўғли Шоҳрух билан ҳокимият учун курашда вафот этган.

Маълумот:

Фаолият:: Тарихий шахс, Сиёсатчи
Вафот этган сана:: 1704
Туғилган жой:: Риштон тумани, Фарғона
Отаси:: Рустам Ҳожи Султон
Фарзандлар:: Ражаб бий

Биография

Позил Оталиқ XVII асрнинг иккинчи ярмида Фарғона водийсидаги Риштон шаҳрида туғилган. Аниқ туғилган йили маълум эмас: маълумотномалар унинг дунёга келишини Бухоро хони Абдулазизхон ҳукмронлиги (1645–1681) даврига боғлайди. У ўзбекларнинг мин уруғидан бўлиб, Фарғона ҳокими Рустам Ҳожининг тўнғич ўғли ҳисобланади. Рустам Ҳожининг Ашурқул (Ашурбек) исмли кичик ўғли ҳам бўлган.

Ривоятларга кўра, водийни илгари Ахси ҳокими Тангриёр (Худоёр) Илик Султон авлодлари Риштондан туриб бошқарган; Рустам Ҳожи сиёсий марказни яна Ахсига кўчирган. Шунга қарамай Риштон ўз аҳамиятини йўқотмаган ва отаси тўнғич ўғли Позилни шу шаҳарга ҳоким қилиб тайинлаган.

Рустам Ҳожи вафотидан кейин сарой амалдорлари тахт вориси сифатида Позил эмас, балки укаси Ашурқулни эълон қилишган. Рус этнографи В. П. Наливкин Мулла Шамсининг маълумотларига таяниб ёзишича, Позил Риштонга қайтиб кетган ва анча вақтдан сўнг укасига қарши қўзғолон кўтарган. Маълумотномаларда иккала аканинг Фарғонани 1701–1704-йилларда тақсимлаб бошқаргани қайд этилади.

1704-йилда Ашурқул қўшин билан Риштонни қамал қилган, аммо жангда ҳалок бўлган. Қўшин вояга етмаган Шоҳрухни, Ашурқулнинг ўғлини, янги ҳукмдор деб эълон қилиб, қамални давом эттирган. Кўп ўтмай Позил Оталиқ ҳам вафот этган, Риштон таслим бўлиб, Шоҳрухнинг ҳокимиятини тан олган, шаҳар эса деярли бутунлай вайрон қилинган.

Позилнинг ўғли Ражаб бий тирик қолган; манбаларга кўра, унинг авлодлари XVIII–XIX асрларда Фарғона водийси шаҳарларида ҳоким лавозимларини эгаллаган. Шоҳрух эса 1709-йилда водийнинг жанубий ва шимоли-ғарбий ерларини бирлаштириб, маркази Қўқон бўлган давлатга асос солган; унинг авлодлари 1876-йилгача Қўқон хонлигини бошқарган.

Ҳаёт йўли

1645–1681 оралиғида
Туғилиши
Риштонда, Фарғона ҳокими Рустам Ҳожининг оиласида туғилган; аниқ йили номаълум.
Рустам Ҳожи даври
Риштон ҳокими
Отаси тўнғич ўғли Позилни Риштон шаҳрига ҳоким қилиб тайинлаган.
1701–1704
Фарғонани укаси билан тақсимлаб бошқариши
Маълумотномаларга кўра, Позил Оталиқ ва Ашурқул водийни ўзаро бўлиб олган.
Рустам Ҳожи вафотидан кейин
Тахт ворислиги низоси
Сарой амалдорлари ҳукмдор деб Ашурқулни эълон қилган; Позил Риштонга кетиб, қўзғолон кўтарган.
1704
Риштон қамали ва вафоти
Ашурқул Риштонни қамал қилиб ҳалок бўлган; қамал Шоҳрух бошчилигида давом этган, кўп ўтмай Позил Оталиқ вафот этган.
1709
Шоҳрух давлатининг ташкил топиши
Ашурқулнинг ўғли Шоҳрух водий ҳудудларини бирлаштириб, Қўқонни марказ қилган.

Мерос

Позил Оталиқнинг ўлими билан Риштоннинг Фарғона водийсидаги сиёсий марказ сифатидаги ўрни тугаган, ҳокимият Шоҳрух сулоласи қўлига ўтган. Бироқ Позилнинг ўғли Ражаб бий тирик қолган ва унинг авлодлари кейинги икки аср давомида Андижон, Марғилон, Наманган ва Хўжанд каби шаҳарларда ҳокимлик қилганлиги қайд этилади.

Давр: XVII–XVIII асрлар бўсағаси, Бухоро хонлигининг заифлашуви ва Қўқон хонлигининг шаклланиши даври

Позил Оталиқ ва Ашурқул Фарғонани тақсимлаб бошқарган (1701)
Риштон қамали, Ашурқул ва Позил Оталиқнинг ҳалок бўлиши (1704)
Шоҳрух давлатининг ташкил топиши, Қўқоннинг пойтахтга айланиши (1709)