Тўйчи Ҳофиз

Мулла Тўйчи Тошмуҳамедов 1868-йилда Тошкентда тўқувчи ҳунарманд оиласида туғилган. Болалигида отасининг устахонасида ёрдамлашган, отаси вафот этгач мадрасада ишлаган, сўнг маҳалла ошпази бўлган. 1878–1884-йилларда эски усулдаги мактабда ўқиган.

Ашула сирларини ёшлигида амакиси Қўчқор отадан ўрганган. Навоий, Машраб, Бедил ва Фузулий ғазалларини яхши билган, уларни ашула қилиб айтган; ҳофизлар Абдуқаҳҳор, Саидаҳмад ва Назирхон билан ҳамнафас бўлиб «Қўшиқ базми» кечаларини уюштирган. 1890-йилда Шожалил ҳофиз ва танбурчи Шобарот жўрлигида айтган «Шаҳноз–Гулёр» ашулалар туркуми унга шуҳрат келтирган, кейинроқ номи Туркистон ўлкасининг барча шаҳарларига ёйилган.

Тўйчи ҳофиз ашулаларини грампластинкага биринчилар қатори ёздирган. «Пишуҳий Амур» фирмаси ундан жами 25 та ашулани ёзиб олган (Ригада 1905-йилда, Скобелевда 1911-йилда), улар орасида икки қисмли «Илғор», «Хисрав», «Сувора», шунингдек «Бобо Равшан», «Янги курд» ва «Авжи курд» бор. Халқ бу ёзувларни «Мулла Тўйчи пластинкалари» деб атаган. 1908–1910-йилларда у Фарғона водийсидан келган хонандалар Адолатхон ва Мозидахоннинг ижросини ҳам биринчи марта пластинкага ёздирган; унинг ташаббуси билан Андижон, Фарғона, Хўжанд ва бошқа шаҳарларда граммофон ва пластинка дўконлари очилган (1906–1912). Шўро давридан олдин ҳофиз асосан тор даврада ва оилавий базмларда ашула айтган; 1912-йилда шоир Хислат тузган «Армуғони Хислат» тўплами унга бағишланган, ундаги шеърларнинг кўпи унинг репертуаридан олинган эди.

1913–1914-йилларда Шарқий Туркистондаги шаҳарларда ижрочилик маҳоратини кўрсатган. Шўро даврида кенг тингловчилар олдида чиқди: 1923-йилда Москвадаги Бутунроссия қишлоқ хўжалиги кўргазмасида ўзбек мусиқачилари гуруҳи билан қатнашган, 1920-йилларда «Фарҳод ва Ширин», «Лайли ва Мажнун» саҳна асарларига мусиқа танлашда иштирок этган. 1927-йилда унинг кўп йиллик фаолияти кенг нишонланиб, унга Ўзбекистон ССР халқ ҳофизи унвони берилган; манбаларда шу йили унга Ўзбекистон ССР Меҳнат Қаҳрамони унвони ҳам берилгани айтилади. 1927–1928-йиллардан умрининг охиригача Ўзбекистон Радио қўмитасининг халқ чолғулари ансамблида яккахон хонанда, шунингдек Ўзбек давлат филармониясининг етакчи хонандаси бўлган.

1937-йилда Москвада ўтган Ўзбек санъати декадасида қатнашди; ўша йили Бутуниттифоқ радио қўмитаси ундан «Баёт» ва «Ушшоқ» мақомларини ёзиб олди, В. А. Успенский бошчилигидаги тадқиқотчилар эса «Чоргоҳ», «Баёт», «Кўча боғи», «Сувора» ва бошқа ашулаларини ёзди. 31 май 1937-йилда унга «Ҳурмат белгиси» ордени берилди. Ҳофиз 1943-йилда Тошкентда вафот этган ва Чилонзор ота қабристонига дафн этилган.

Унинг ижрочилик анъаналарини Ш. Шоумаров, Юнус ва Рихси Ражабийлар, К. Зокиров, Б. Мирзаев каби хонандалар давом эттирган. Тошкент грампластинкалар заводи 1945-йилдан унинг номини олган, Қашқадарё вилояти мусиқали драма ва комедия театрига ҳам Тўйчи ҳофиз номи берилган. 2000-йилда ҳофиз вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан тақдирланган.