Уйғун

Уйғун (тахаллус; ҳақиқий исми Раҳматулла Отақўзиев) 1905-йил 14-майда (эски услубда 1-майда) ҳозирги Қозоғистоннинг Жамбил вилоятидаги Мерке қишлоғида ишчи оиласида туғилган. 1923-йилдан Тошкентда яшаб, педагогика техникумида ўқиган ва уни 1925-йилда тугатган, сўнг қишлоқ хўжалиги техникумида ўзбек тили ва адабиётидан дарс берган. Дастлабки шеърлари 1927-йилда матбуотда чиққан. Ўша йили Самарқанддаги педагогика академиясига ўқишга кириб, уни 1930-йилда битирган; 1929-йилда унинг илк шеърлар тўплами «Баҳор севинчлари» нашр этилган.

1930-йилдан нашриётда ва «Қурилиш» журналида ишлаган, 1932–1933-йилларда Маданий қурилиш институтида, 1933–1943-йилларда Тил ва адабиёт институтида илмий ходим ва сектор мудири бўлган; адабий мерос ва замонавий адабий жараёнга оид мақолалар ёзган. 1930-йилларда «Жонтемир», «Бригадир Карим», «Гуласал» ва «Украина еллари» каби лирик-эпик асарларини яратган.

Иккинчи жаҳон уруши йилларида Уйғун шеъриятида фашизмга қарши кураш мавзуси етакчи бўлди: «Ғазаб таронаси» (1942), «Ғазаб ва муҳаббат» (1943) тўпламлари шу даврга тегишли. Шу йилларда у драматургияга ҳам ўтди: «Она» драмасини ёзди, 1942-йилда Иззат Султон билан ҳамкорликда «Алишер Навоий» драмасини яратди. Урушдан кейин саҳнага қўйилган бу асар ўзбек адабиётида тарихий-биографик драма жанрининг ривожига ҳисса қўшган, шунингдек, «Алишер Навоий» киносенарийсининг муаллифларидан бири бўлган (филм 1948-йилда чиққан). 1939-йилда биринчи ўзбек балети «Гуландом» либреттосини ёзган.

1947–1948-йилларда Ҳамза номидаги драма театрида бадиий раҳбар ўринбосари, 1948–1950-йилларда «Шарқ юлдузи» журналида бўлим мудири, сўнгра масъул муҳаррири бўлган. 1949-йилдан Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси бошқаруви раисининг ўринбосари, 1951–1954-йилларда раиси бўлган. Урушдан кейинги йилларда «Ҳаёт қўшиғи», «Олтинкўл», «Навбаҳор» драмаларини ёзган; кейинроқ «Ҳуррият» (1959), «Шубҳа» (1961), «Парвоз» (1963), «Қотил» (1965) песалари ва «Парвона» (1966) комедиясида қишлоқ ҳаёти, пахта яккаҳокимлиги, шахсга сиғиниш оқибатлари каби масалаларни кўтарган. «Парвоз» драмаси совет воқелигини бузиб кўрсатишда айбланиб, саҳнадан олиб ташланган.

Уйғун таржимонлик билан ҳам шуғулланган: Пушкин ва Лермонтов асарларини, шунингдек, Лев Толстойнинг «Ҳожимурод», Чеховнинг «Чайка», Шекспирнинг «Юлий Сезар» ва «Вероналик икки йигит» асарларини ўзбек тилига ўгирган. Ҳаётининг сўнгги ўн йилликларида Шарқ мутафаккирлари ҳақида тарихий драмалар яратган: «Абу Райҳон Беруний» (1973), «Абу Али ибн Сино» (1979) ва «Зебуннисобегим» (1982).

У 1944-йилдан Коммунистик партия аъзоси, Ўзбекистон ССР Олий Кенгаши депутати бўлган; 1974-йилда Ўзбекистон Фанлар академиясининг мухбир аъзоси этиб сайланган. Ўзбекистон ССР санъат арбоби (1956), Ўзбекистон ССР халқ шоири (1965), Ҳамза номидаги Давлат мукофоти лауреати (1967), 1985-йилда эса Социалистик Меҳнат Қаҳрамони унвонига сазовор бўлган. Уйғун 1990-йил 22-апрелда Тошкентда вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн этилган.