Биография
Виктор Александрович Успенский 1879-йил 31-августда (эски услубда 19-августда) Калуга шаҳрида туғилган. 1898-йилда Оренбург ҳарбий кадет корпусини тамомлаган, 1900–1904-йилларда Кавказда ҳарбий хизматда бўлган. Кейин мусиқани танлаб, Петербург консерваториясига кирган ва 1913-йилда А. К. Лядов синфи бўйича композиция йўналишини битирган.
1918-йилдан Тошкентда яшаган, шу йили Туркистон халқ консерваторияси ташкилотчиларидан бири бўлиб, унда гармония фанидан дарс берган. Ўрта Осиё халқлари мусиқасини ўрганишга киришиб, 1923-йилда Бухорода Шашмақомнинг чолғу ва ашула қисмларини биринчи бўлиб нотага олган; тўплам 1924-йилда Москвада нашр этилган. Кейинчалик Фарғона—Тошкент мақом йўлларини ҳам ёзиб олган.
1925–1929-йилларда Туркманистонга учта фолклор-этнографик экспедиция уюштириб, 350 дан ортиқ халқ қўшиғи ва чолғу куйини ёзиб олган; натижалари В. М. Беляев билан ҳамкорликдаги «Туркман мусиқаси» (1928) китобига кирган. 1931-йилда Фарғона водийсига экспедицияга бошчилик қилган. У ўзбек, тожик ва туркман мусиқаси ҳақида илмий асарлар муаллифи.
1928–1934-йилларда ўзбек мусиқа техникумида миллий мусиқа бўлимини бошқарган, 1932-йилдан вафотигача Санъатшунослик институтида илмий ходим ва мусиқа кабинети мудири бўлган. 1936-йилдан Тошкент консерваториясида дарс берган, мусиқа назарияси факултетининг декани бўлган; 1943-йилда санъатшунослик фанлари доктори даражасини олган.
Композитор сифатида ўзбек ва туркман фолклорига таянган. Навоий достони асосидаги «Фарҳод ва Ширин» мусиқали драмаси (1936) Тошкентда саҳналаштирилган; уни Г. Мушел билан бирга қайта ишлаб, кейинчалик операга айлантирган. Симфоник оркестр учун «Ўрта Осиё халқларининг тўрт куйи» (1934), «Ўзбекча поэма-рапсодия» (1944), Навоий хотирасига бағишланган «Лирик поэма» (1947) ва бошқа асарлар ёзган, Ҳамид Олимжоннинг «Муқанна» песасига мусиқа басталаган, ўзбек халқ қўшиқларини қайта ишлаган.
1929-йилда Туркманистон ССР, 1937-йилда Ўзбекистон ССР халқ артисти унвонини олган; 1937-йил 31-майда «Ҳурмат белгиси» ордени билан тақдирланган. Успенский 1949-йил 9-октабрда Тошкентда вафот этган ва Боткин қабристонига дафн этилган. Унинг номи Тошкентдаги махсус мусиқа мактабига берилган; «Ўзбек вокал мусиқаси» китоби вафотидан кейин, 1950-йилда чиққан.
Таълим
- Оренбург ҳарбий кадет корпусиМактаб · 1898
- Н. А. Римский-Корсаков номидаги Ленинград консерваториясиОлийгоҳ · 1913 · Композиция, А. К. Лядов синфи (ўша пайтда Петербург консерваторияси)
Карьера
- Ўзбекистон давлат консерваториясиЎқитувчи, профессор, мусиқа назарияси факултети декани · Тошкент · 1936–1949
- Тошкент халқ консерваториясиТашкилотчилардан бири, гармония ўқитувчиси · Тошкент · 1918–1922
- Ўзбек мусиқа техникумиМиллий мусиқа бўлими раҳбари · Тошкент · 1928–1934
- Санъатшунослик институтиИлмий ходим, мусиқа кабинети мудири · Тошкент · 1932–1949
Мукофотлар
Ўзбекистон ССР халқ артисти1937 · Ўзбекистон ССР
«Ҳурмат белгиси» ордени1937 · СССР
Ҳаёт йўли
- 1898Кадет корпусини тугатиши
Оренбург ҳарбий кадет корпусини битирган.
- 1900–1904Ҳарбий хизмат
Кавказда ҳарбий хизматда бўлган.
- 1913Петербург консерваторияси
А. К. Лядов синфи бўйича композиция йўналишини тамомлаган.
- 1918Тошкентга кўчиши
Туркистон халқ консерваторияси ташкилотчиларидан бири бўлган, гармониядан дарс берган.
- 1923–1924Шашмақомни нотага олиши
Бухорода Шашмақом чолғу ва ашула қисмларини ёзиб олган; тўплам 1924-йилда нашр этилган.
- 1925–1929Туркманистон экспедициялари
Учта экспедицияда 350 дан ортиқ туркман қўшиғи ва чолғу куйини ёзиб олган.
- 1931Фарғона водийси экспедицияси
Мусиқий-этнографик экспедицияга бошчилик қилган.
- 1932–1949Санъатшунослик институти
Илмий ходим ва мусиқа кабинети мудири бўлиб ишлаган.
- 1936«Фарҳод ва Ширин» ва консерватория
Мусиқали драма саҳналаштирилган; шу йилдан Тошкент консерваториясида дарс берган.
- 1937Ўзбекистон ССР халқ артисти
Халқ артисти унвони ва «Ҳурмат белгиси» орденини олган.
- 1943Фан доктори
Санъатшунослик фанлари доктори даражасини олган; «Муқанна» песасига мусиқа ёзган.
- 1949Вафоти
9-октабрда Тошкентда вафот этган.
Асарлар
- «Шашмақом» (1924)Ноталар тўплами
Бухорода ёзиб олинган Шашмақомнинг чолғу ва ашула қисмлари.
- «Туркман мусиқаси» (1928)Илмий асар
В. М. Беляев билан ҳамкорликда ёзилган китоб.
- «Ўрта Осиё халқларининг тўрт куйи» (1934)Симфоник асар
Симфоник оркестр учун.
- «Фарҳод ва Ширин» (1936)Мусиқали драма
Навоий достони асосида; Г. Мушел билан бирга қайта ишланган, кейин операга айлантирилган.
- «Навоий матнларига ёзилган мусиқа» (1940)Илмий асар
- «Муқанна» (1943)Саҳна мусиқаси
Ҳамид Олимжоннинг песасига ёзилган мусиқа.
- «Ўзбекча поэма-рапсодия» (1944)Симфоник асар
- «Туркманча каприччио» (1945)Симфоник асар
- «Лирик поэма» (1947)Симфоник асар
Навоий хотирасига бағишланган, симфоник оркестр, ўзбек халқ чолғулари ва вокалчилар учун.
- «Ўзбек вокал мусиқаси» (1950)Илмий асар
Муаллиф вафотидан кейин нашр этилган.
