Худойберган Девонов

Худойберган Девонов 1879-йилда Хивада, Хива хонлиги мулкларини бошқарган Нурмуҳаммад Девонов оиласида дунёга келган. У Хивада мактаб кўрган, араб тилини ўрганган, шеър ёзишга қизиққан, кўплаб ўзбек чолғу асбобларини чалган; оилавий боғида қирққа яқин навли атиргул етиштирган.

Ҳаётида бурилиш Хива яқинидаги немис-меннонитлар жамоаси оқсоқоли Вилгелм Пеннер билан учрашувдан бошланган: Пеннер унга суратга олишни ўргатган. Диний қоидалар жонли мавжудотларнинг тасвирини ман этган муҳитда Девонов хонликдаги биринчи фотограф бўлган. Унга вазир Исломхўжанинг ҳомийлиги ёрдам берган ва у хон девони хизматида ишлаган.

1908-йилда у Хива хонлиги вакиллари билан Санкт-Петербургга борган ва у ерда икки ой қолиб, рус фотографларидан сабоқ олган, кино суратга олиш ва намойиш қилишни ўрганган. Ватанга у фото ва кино асбоблари, жумладан "Пате" кинокамераси билан қайтган. Ўзбек киносининг тарихи одатда айнан шу йилдан бошланади.

1910-йилда у Хива хони Асфандиёрнинг аравада чиқишини суратга олган; бу ўзбек ҳужжатли киносининг биринчи лавҳаси ҳисобланади. Кейин Хива меъморий ёдгорликларини ва Туркистон манзараларини тасвирга туширган. Хоразм Халқ Совет Республикаси тузилгач (1920) у молия соҳасида масъул лавозимда ишлаган, кейинчалик "Совкино"нинг Хоразмдаги мухбири бўлган, лавҳаларини Москвага жўнатиб турган; улар киножурналларда чиққан.

1937-йил 17-августда Девонов қамоққа олинган. "Мемориал" маълумотларига кўра, 1938-йил 5-октабрда СССР Олий суди Ҳарбий коллегияси уни ўлимга ҳукм қилган ва ўша куни отилган; айрим нашрларда эса унинг вафоти 1940-йилда Янгийўлдаги лагерда юз берган дейилади. У 1958-йилда оқланган.

Суратга олган материалларининг кўп қисми ҳибсга олинганидан кейин йўқ қилинган. Қолгани Красногорскдаги Россия кино-фото ҳужжатлари архивида ва Урганчдаги Девоновлар оилавий архивида сақланади. 2009-йилда Тошкентда унинг туғилганига 130 йил тўлишига бағишланган фотокўргазма ўтказилган; Урганчдаги кинотеатр ва Хивадаги кўча унинг номини олган.