Зафар Диёр

Зафар Диёр 1912-йилда Наманган вилоятининг ҳозирги Чуст туманидаги Самсоқтепа қишлоғида деҳқон оиласида туғилган. 1916-йилда оила Тошкентга кўчиб келган; бу ерда отаси далада, онаси босмахонада ишлаган. Бола 1923-йилдан эски усулдаги мактабда ўқиган, 1925-йилдан эса болалар уйида тарбияланган.

1927-йилда у Наримонов номидаги педагогика техникумига ўқишга кирган (Собир Мирвалиев уни Наримонов номли ўзбек эрлар билим юрти деб атайди); кейинчалик техникум Самарқандга кўчирилган. Дастлабки шеърлари билим юртининг деворий газетасида чиққан, босма нашрдаги биринчи шеъри эса ёш шоирларнинг «Қурилиш куйлари» тўпламига кирган. 1920-йиллар охири ва 1930-йиллар бошида унинг шеърлари «Ёш куч» журнали ва бошқа болалар ҳамда ёшлар нашрларида мунтазам босилиб турган. 1933-йилда техникумни аъло баҳолар билан тамомлаб, ўша ерда адабиёт ўқитувчиси бўлиб қолган. Шу йили «Қўшиқлар» номли биринчи тўплами нашр этилган.

1934-йилда Тошкентга қайтиб, болалар газетаси «Ленин учқуни»да (ҳозирги «Тонг юлдузи») адабий ходим, 1936–1941-йилларда эса масъул котиб бўлиб ишлаган. Бир вақтда Тошкент давлат педагогика институтининг тил ва адабиёт факултетида ўқиб, уни 1941-йилда тамомлаган. 1935-йилда ёзилган «Машинист» достони унинг илк машҳур асарларидан бири бўлган, сўнг «Тантана» (1938), «Шеърлар» (1939), «Муборак» (1940) тўпламлари чиққан. Адабиётшунослар Зафар Диёрни ўзбек болалар адабиётида достон жанрини бошлаб берганлардан бири деб ҳисоблайди: у «Машинист», «Казбек», «Мадриддан келган меҳмон» достонларини, «Бургут», «Янги эртак» каби эртак-достонларни ёзган.

Унинг шеърларининг кўпчилиги мактабгача ва кичик мактаб ёшидаги болаларга аталган: «Капалак», «Тўп», «Боғчамиз», «Гунафша» каби шеърлар беш-олти бўғинли қисқа, ўйноқи мисралардан тузилган ва осон ёдланади. У билан газетада бирга ишлаган ёзувчи Ҳаким Назир хотираларида ёзишича, Зафар Диёр мактаблар, болалар уйлари ва боғчаларга тез-тез бориб, янги шеърларини болаларга ўқиб берган ва қайсилари уларга кўпроқ ёққанини кузатган.

1941-йилдан умрининг охиригача «Қизил Ўзбекистон» (ҳозирги «Ўзбекистон овози») газетасида адабий ходим ва бўлим мудири бўлиб ишлаган. Уруш йилларида «Бизнинг қуролимиз» (1941), «Бизнинг оила» (1942), «Совға» (1944) тўпламлари чиққан. Шу даврда ёзилган «Қурол беринг менга ҳам!» шеъри Ҳамид Олимжоннинг «Қўлингга қурол ол!» шеъри билан ҳамоҳанг; «Кичкина жангчи», «Отам келар яқинда» шеърлари ва «Она алласи» (1942) қўшиғида фронт ортидаги болалар ҳаёти ва орзулари акс этган.

Зафар Диёр болалар саҳнаси учун ҳам ёзган: «Бахтли ёшлик», «Уч оғайни», «Ёш ватанпарварлар», «Омонат» песаларида болалар ўртасидаги дўстлик ва биродарлик мавзуси ёритилган. «Чўпон қизи» каби ҳикоялар, «Абай ўланлари» сингари адабий-танқидий мақолалар муаллифи бўлган, бадиий таржима билан ҳам шуғулланган.

Зафар Диёр 1946-йил 14-апрелда Тошкентда вафот этган. Вафотидан кейин «Кичкина боғбон ҳақида достон» (1947), мактабгача ёшдаги болалар учун шеър, эртак ва достонлар жамланган «Чаман» (1948), «Гунафша» (1952), «Асарлар» (1954), «Қанотли дўстлар» (1958) ва «Сув билан суҳбат» (1976) китоблари нашр этилган. 1954-йилда Н. В. Владимирова у ҳақда танқидий-биографик очерк ёзган; шеърлари болалар адабиёти дарсликлари ва мажмуаларига киритилган.