Abbos al-Javhariy

IX asrdagi matematik va astronom, Bag'doddagi «Donishmandlik uyi» olimi; Yevklidning «Negizlar» asariga sharh yozgan va beshinchi postulatni isbotlashga urinib ko'rgan.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Olim, Matematik, Astronom
Haqiqiy ismi:: Al-Abbos ibn Said al-Javhariy
Tug'ilgan:: taxminan 800 — taxminan 860

Biografiya

Al-Abbos ibn Said al-Javhariy IX asrning birinchi yarmida yashagan matematik va astronom. Uning tug'ilgan joyi haqida manbalar bir fikrda emas: o'zbek va rus tilidagi ma'lumotlarda u Forobda (hozirgi Turkiston viloyati, Qozog'iston) tug'ilgan deyiladi, ingliz tilidagi qomuslarda esa Bag'dod tilga olinadi. Hayoti yillari ham taxminiy — taxminan 800-yildan taxminan 860-yilgacha.

Al-Javhariy Bag'doddagi «Bayt al-Hikma» («Donishmandlik uyi»)da xalifa al-Ma'mun davrida ishlagan va al-Xorazmiy bilan zamondosh bo'lgan. U yunon tilini juda yaxshi bilgan, bu o'sha davr musulmon olimlari orasida kam uchrardi. Unga hind olimi Shanaqning zaharlar haqidagi kitobini arab tiliga tarjima qilish ham nisbat beriladi.

Taxminan 830-yilda Bag'dodda va taxminan 833-yilda Damashqda al-Ma'mun buyrug'i bilan o'tkazilgan astronomik kuzatuvlarda al-Marvarrudiy, Sanad ibn Ali va Yahyo ibn Abu Mansur bilan birga qatnashgan. Bu kuzatuvlar asosida «Tekshirilgan Ma'mun ziji» tuzilgan. Manbalarga ko'ra, o'sha olimlar bilan birga Sinjar tekisligida yer meridiani bir darajasining uzunligini o'lchashda ham ishtirok etgan.

Uning asosiy asari — Yevklidning «Negizlar» kitobiga sharh. Unda muallif taxminan ellikta qo'shimcha tasdiq keltirgan, birinchi kitobga yangi shakllar qo'shgan, beshinchi kitobdagi nisbatlar nazariyasini qayta ko'rib chiqqan: nisbatlar tengligini ikkala nisbatga Yevklid algoritmini qo'llaganda hosil bo'ladigan to'liqsiz bo'linmalar tengligi orqali ta'riflashga urinib ko'rgan.

Al-Javhariy Yevklidning beshinchi postulatini (parallel to'g'ri chiziqlar haqidagi postulat) isbotlashga ham urinib ko'rgan; bu urinish haqida Nosiriddin Tusiy xabar bergan. Isbotning asosida yashirin farazlar yotadi, biroq jarayonda u burchak ichidagi har qanday nuqta orqali burchakning ikkala tomonini kesib o'tuvchi to'g'ri chiziq o'tkazish mumkinligini isbotlagan. Shu fikrga keyinchalik, 1800-yilda Lejandr o'z isbotida yashirin tarzda tayangan. Olimga yana Yerning markazidan Quyoshgacha bo'lgan masofani aniqlash haqidagi risola va zij ham tegishli. Vafoti taxminan 860-yil atrofida, ehtimol Bag'dodda bo'lgan.

Karyera

Bag'dodda Bayt al-Hikma (Donishmandlik uyi)
Olim

Asarlar

«Kitob tafsir kitob Uqlidis» («Yevklid kitobiga sharh»)
Sharh
Yevklidning «Negizlar» asariga sharh; taxminan ellikta qo'shimcha tasdiq, shuningdek, beshinchi postulatni isbotlashga urinish kiritilgan.
«Kitob al-ashkal allati zadaha fi-l-maqala al-uvla min Uqlidis» («Yevklid «Negizlar»ining birinchi kitobiga qo'shgan shakllari»)
Geometrik asar
«Negizlar»ning birinchi kitobiga muallif qo'shgan shakllar va tasdiqlar to'plami.
«Ziyadat fi-l-maqala al-hamisa min kitob Uqlidis» («Yevklid «Negizlar»ining beshinchi kitobiga qo'shimchalar»)
Matematik asar
Nisbatlar nazariyasini qayta ko'rib chiqishga bag'ishlangan; nisbatlar tengligi Yevklid algoritmi orqali ta'riflangan.
«Isloh li kitob al-Usul» («Negizlar» kitobini takomillashtirish)
Matematik asar
Yevklid asarini tuzatish va to'ldirishga qaratilgan asar.
«Risola fi ma'rifat bu'd ash-shams an markaz al-arz» («Yer markazidan Quyoshgacha bo'lgan masofani aniqlash haqida risola»)
Astronomik asar
Quyoshning Yer markazidan uzoqligini aniqlashga bag'ishlangan risola.
«Zij»
Astronomik asar
Astronomik jadvallar to'plami.

Hayot yo'li

taxminan 800
Tug'ilishi
Tug'ilgan joyi manbalarda turlicha ko'rsatiladi: Forob yoki Bag'dod.
813–833
«Donishmandlik uyi»da ish
Xalifa al-Ma'mun davrida Bag'doddagi «Bayt al-Hikma» olimlari qatorida ishlagan.
taxminan 830
Bag'dodda kuzatuvlar
al-Marvarrudiy, Sanad ibn Ali va Yahyo ibn Abu Mansur bilan astronomik kuzatuvlarda qatnashgan.
taxminan 830
Meridian o'lchovi
Manbalarga ko'ra, Sinjar tekisligida meridian bir darajasi uzunligini aniqlashda ishtirok etgan.
taxminan 833
Damashqda kuzatuvlar
Kuzatuvlar natijasida «Tekshirilgan Ma'mun ziji» tuzilgan.
IX asr
Yevklidga sharh
«Negizlar»ga sharh yozib, unga qo'shimcha tasdiqlar va beshinchi postulatni isbotlash urinishini kiritgan.
taxminan 860
Vafoti
Taxminan Bag'dodda vafot etgan; aniq sana noma'lum.

Meros

Al-Javhariyning Yevklid «Negizlar»iga sharhi arab tilidagi dastlabki geometrik asarlardan biri; beshinchi postulatni isbotlash urinishi esa musulmon matematiklarining parallel chiziqlar nazariyasi ustidagi eng qadimgi ishlaridan biri hisoblanadi. Nosiriddin Tusiy bu urinish haqida keyingi asrlarda yozgan. Beshinchi kitobdagi nisbatlar tengligini qo'shimchalar orqali ta'riflashi 1997-yilda Gregg de Yung tomonidan alohida maqolada o'rganilgan.

Davr: Bag'dod xalifaligida «Donishmandlik uyi» ilm-fani davri, IX asr

Bag'dodda astronomik kuzatuvlar (taxminan shu yili) (830)
Damashqda astronomik kuzatuvlar (taxminan shu yili) (833)