Аббос ал-Жавҳарий

IX асрдаги математик ва астроном, Бағдоддаги «Донишмандлик уйи» олими; Евклиднинг «Негизлар» асарига шарҳ ёзган ва бешинчи постулатни исботлашга уриниб кўрган.

Маълумот:

Фаолият:: Олим, Математик, Астроном
Ҳақиқий исми:: Ал-Аббос ибн Саид ал-Жавҳарий
Туғилган:: тахминан 800 — тахминан 860

Биография

Ал-Аббос ибн Саид ал-Жавҳарий IX асрнинг биринчи ярмида яшаган математик ва астроном. Унинг туғилган жойи ҳақида манбалар бир фикрда эмас: ўзбек ва рус тилидаги маълумотларда у Форобда (ҳозирги Туркистон вилояти, Қозоғистон) туғилган дейилади, инглиз тилидаги қомусларда эса Бағдод тилга олинади. Ҳаёти йиллари ҳам тахминий — тахминан 800-йилдан тахминан 860-йилгача.

Ал-Жавҳарий Бағдоддаги «Байт ал-Ҳикма» («Донишмандлик уйи»)да халифа ал-Маъмун даврида ишлаган ва ал-Хоразмий билан замондош бўлган. У юнон тилини жуда яхши билган, бу ўша давр мусулмон олимлари орасида кам учрарди. Унга ҳинд олими Шанақнинг заҳарлар ҳақидаги китобини араб тилига таржима қилиш ҳам нисбат берилади.

Тахминан 830-йилда Бағдодда ва тахминан 833-йилда Дамашқда ал-Маъмун буйруғи билан ўтказилган астрономик кузатувларда ал-Марваррудий, Санад ибн Али ва Яҳё ибн Абу Мансур билан бирга қатнашган. Бу кузатувлар асосида «Текширилган Маъмун зижи» тузилган. Манбаларга кўра, ўша олимлар билан бирга Синжар текислигида ер меридиани бир даражасининг узунлигини ўлчашда ҳам иштирок этган.

Унинг асосий асари — Евклиднинг «Негизлар» китобига шарҳ. Унда муаллиф тахминан элликта қўшимча тасдиқ келтирган, биринчи китобга янги шакллар қўшган, бешинчи китобдаги нисбатлар назариясини қайта кўриб чиққан: нисбатлар тенглигини иккала нисбатга Евклид алгоритмини қўллаганда ҳосил бўладиган тўлиқсиз бўлинмалар тенглиги орқали таърифлашга уриниб кўрган.

Ал-Жавҳарий Евклиднинг бешинчи постулатини (параллел тўғри чизиқлар ҳақидаги постулат) исботлашга ҳам уриниб кўрган; бу уриниш ҳақида Носириддин Тусий хабар берган. Исботнинг асосида яширин фаразлар ётади, бироқ жараёнда у бурчак ичидаги ҳар қандай нуқта орқали бурчакнинг иккала томонини кесиб ўтувчи тўғри чизиқ ўтказиш мумкинлигини исботлаган. Шу фикрга кейинчалик, 1800-йилда Лежандр ўз исботида яширин тарзда таянган. Олимга яна Ернинг марказидан Қуёшгача бўлган масофани аниқлаш ҳақидаги рисола ва зиж ҳам тегишли. Вафоти тахминан 860-йил атрофида, эҳтимол Бағдодда бўлган.

Карьера

Бағдодда Байт ал-Ҳикма (Донишмандлик уйи)
Олим

Асарлар

«Китоб тафсир китоб Уқлидис» («Евклид китобига шарҳ»)
Шарҳ
Евклиднинг «Негизлар» асарига шарҳ; тахминан элликта қўшимча тасдиқ, шунингдек, бешинчи постулатни исботлашга уриниш киритилган.
«Китоб ал-ашкал аллати задаҳа фи-л-мақала ал-увла мин Уқлидис» («Евклид «Негизлар»ининг биринчи китобига қўшган шакллари»)
Геометрик асар
«Негизлар»нинг биринчи китобига муаллиф қўшган шакллар ва тасдиқлар тўплами.
«Зиядат фи-л-мақала ал-ҳамиса мин китоб Уқлидис» («Евклид «Негизлар»ининг бешинчи китобига қўшимчалар»)
Математик асар
Нисбатлар назариясини қайта кўриб чиқишга бағишланган; нисбатлар тенглиги Евклид алгоритми орқали таърифланган.
«Ислоҳ ли китоб ал-Усул» («Негизлар» китобини такомиллаштириш)
Математик асар
Евклид асарини тузатиш ва тўлдиришга қаратилган асар.
«Рисола фи маърифат буъд аш-шамс ан марказ ал-арз» («Ер марказидан Қуёшгача бўлган масофани аниқлаш ҳақида рисола»)
Астрономик асар
Қуёшнинг Ер марказидан узоқлигини аниқлашга бағишланган рисола.
«Зиж»
Астрономик асар
Астрономик жадваллар тўплами.

Ҳаёт йўли

тахминан 800
Туғилиши
Туғилган жойи манбаларда турлича кўрсатилади: Фороб ёки Бағдод.
813–833
«Донишмандлик уйи»да иш
Халифа ал-Маъмун даврида Бағдоддаги «Байт ал-Ҳикма» олимлари қаторида ишлаган.
тахминан 830
Бағдодда кузатувлар
ал-Марваррудий, Санад ибн Али ва Яҳё ибн Абу Мансур билан астрономик кузатувларда қатнашган.
тахминан 830
Меридиан ўлчови
Манбаларга кўра, Синжар текислигида меридиан бир даражаси узунлигини аниқлашда иштирок этган.
тахминан 833
Дамашқда кузатувлар
Кузатувлар натижасида «Текширилган Маъмун зижи» тузилган.
IX аср
Евклидга шарҳ
«Негизлар»га шарҳ ёзиб, унга қўшимча тасдиқлар ва бешинчи постулатни исботлаш уринишини киритган.
тахминан 860
Вафоти
Тахминан Бағдодда вафот этган; аниқ сана номаълум.

Мерос

Ал-Жавҳарийнинг Евклид «Негизлар»ига шарҳи араб тилидаги дастлабки геометрик асарлардан бири; бешинчи постулатни исботлаш уриниши эса мусулмон математикларининг параллел чизиқлар назарияси устидаги энг қадимги ишларидан бири ҳисобланади. Носириддин Тусий бу уриниш ҳақида кейинги асрларда ёзган. Бешинчи китобдаги нисбатлар тенглигини қўшимчалар орқали таърифлаши 1997-йилда Грегг де Юнг томонидан алоҳида мақолада ўрганилган.

Давр: Бағдод халифалигида «Донишмандлик уйи» илм-фани даври, IX аср

Бағдодда астрономик кузатувлар (тахминан шу йили) (830)
Дамашқда астрономик кузатувлар (тахминан шу йили) (833)