Abdullatifxon

Shayboniylar sulolasidan hukmdor, Ko'chkunchixonning o'g'li; 1540-yildan Samarqandda xon bo'lgan, shoirlar va olimlarning homiysi, «Xush» taxallusi bilan she'r yozgan.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Tarixiy shaxs, Siyosatchi
Haqiqiy ismi:: Abdullatif ibn Ko'chkunchi
Taxallusi:: Xush
Tug'ilgan:: taxminan 1495 — taxminan 1551
Otasi:: Ko'chkunchixon
Farzandlar:: Abdulsulton, Gadoyxon

Biografiya

Abdullatifxon shayboniylar sulolasiga mansub, Ko'chkunchixonning o'g'li. Uning tug'ilgan yili aniq emas: bir qator manbalarda 1495-yil ko'rsatiladi, boshqalarida boshqa yil.

Dastlab u 1537–1538-yillarda Ubaydullaxonning Xorazmga yurishida qatnashgan. 1540-yilda Ubaydullaxon vafot etgach, hokimiyat qisqa muddatga Ko'chkunchixonning boshqa o'g'li Abdullaxon I ga o'tgan, uning vafotidan so'ng Abdullatifxon Samarqandda xon bo'lgan.

Buxoroda esa Ubaydullaxonning o'g'li Abdulazizxon hukmronlik qilgan va Abdullatifxonning hokimiyatini tan olmagan. Natijada shayboniylar davlatida ikki hokimiyat vujudga kelgan; nizolarni Juybor shayxlari hal etgan. Bu ikki hokimiyatlilik 1550-yillarning o'rtalarigacha davom etgan.

Manbalarda Abdullatifxon Movarounnahr va shayboniylar tarixini yaxshi biluvchi, shoirlar va olimlarni himoya qilgan hukmdor sifatida tilga olinadi; o'zi «Xush» taxallusi bilan she'rlar yozgan. Uning davrida rasmiy hujjatlarda fors tili bilan bir qatorda o'zbek tilidan ham foydalanilgan.

1551-yilda Toshkent hokimi Navro'z Ahmadxon bilan birga Karmanaga yurish qilgan; hujum qaytarilgan. Abdullatifxon 1551-yilda (ayrim manbalarda 1552-yilda) Samarqandda vafot etgan va otasi yonida dafn qilingan. Undan so'ng Samarqandni Navro'z Ahmadxon (Baroqxon) egallab, shayboniylarning oliy xoni deb e'lon qilingan. Abdullatifxonning ikki o'g'li — Abdulsulton va Gadoyxon — ma'lum.

Karyera

Buxoro xonligi
Samarqand xoni (shayboniylar davlatida) · Buxoro · 1540–1551
Bu lavozimda bo'lganlar →

Hayot yo'li

taxm. 1495
Tug'ilishi
Tug'ilgan yili manbalarda taxminiy (1495-yil ko'rsatiladi); tug'ilgan joyi ma'lum emas.
1537–1538
Xorazm yurishi
Ubaydullaxonning Xorazmga yurishida qatnashgan.
1540
Samarqandda hokimiyat
Ubaydullaxon va Abdullaxon I dan so'ng Samarqand xoni bo'lgan.
1540-yillar
Ikki hokimiyat
Buxorodagi Abdulazizxon uning hokimiyatini tan olmagan; nizolarni Juybor shayxlari hal etgan.
1551
Karmana yurishi
Navro'z Ahmadxon bilan birga Karmanaga hujum qilgan; hujum qaytarilgan.
1551/1552
Vafoti
Samarqandda vafot etgan, otasi yonida dafn qilingan; Samarqandni Navro'z Ahmadxon egallagan.

Meros

Abdullatifxon Samarqandni shayboniylar davlatining alohida markazi sifatida boshqargan hukmdor sifatida eslanadi. Manbalarda uning tarix bilimdonligi, she'riyatga qiziqishi («Xush» taxallusi), shoirlar va olimlarga homiyligi hamda rasmiy hujjatlarda o'zbek tilidan foydalanilgani qayd etiladi.

Davr: Shayboniylar davlati, XVI asr o'rtalari

Xorazmga yurish (1537)
Samarqandda hokimiyat boshiga kelishi (1540)
Karmanaga yurish (1551)