Abu Abdulloh Rudakiy

Abu Abdulloh Ja'far ibn Muhammad Rudakiy taxminan 858-yilda tug'ilgan. XII asr muallifi Sam'oniy uning vatanini Samarqandga qarashli Rudak mavzesi deb ko'rsatadi va shoir ismiga «as-Samarqandiy» nisbasini qo'shadi. Tojik adibi Sadriddin Ayniy 1940-yilda shoirga bag'ishlangan kitobida uning tug'ilgan joyini Zarafshon yuqori oqimidagi, Panjakent yaqinidagi Panjrud qishlog'i bilan bog'lagan; bu hudud bugun Tojikiston tarkibida. Rudakiy Somoniylar davrida — Movarounnahr va Xurosonda yangi fors (dariy) tilidagi adabiyot endigina shakllanayotgan paytda yashagan.

Yoshligi haqida ma'lumot kam, ularning asosiy qismi XIII asrda yashagan Avfiyning tazkirasida saqlangan. Unga ko'ra, Rudakiy sakkiz yoshidayoq Qur'onni yod bilgan va she'r to'qigan, chang chalishni esa mashhur sozanda Abulabak Baxtiyordan o'rgangan. Shoirlik, xonandalik va sozandalik iqtidori uni yoshligidayoq tanitgan: u she'rlarini chang jo'rligida o'zi kuylagan. Sam'oniy uning Samarqand qozisidan hadis rivoyat qilganini yozadi, shundan kelib chiqib tadqiqotchilar u Buxoroga borishdan oldin Samarqandda tahsil olgan deb hisoblaydi.

Umrining asosiy qismi Buxoroda, Somoniylar saroyida o'tgan. Ismoil Somoniy 907-yilda vafot etganda shoir uning o'g'li amir Ahmadga taskin beruvchi marsiya bag'ishlagan — demak, u o'sha paytda saroyda bo'lgan. Eng yuksak martabaga u Nasr II (914–943) davrida erishib, amirning maddohi va nadimi bo'lgan. Unga vazir Abulfazl Bal'amiy homiylik qilgan va Rudakiyni arab va fors shoirlarining eng yaxshisi deb bilgan. XII asr muallifi Nizomiy Aruziy «Chahor maqola»da hikoya qilishicha, Hirot yaqinidagi Bodg'is yaylovlarida yillab qolib ketgan amir Rudakiyning «Bo'yi Jo'yi Mo'liyon» she'rini eshitgach, darhol otga minib, Buxoroga jo'nagan. Bu hikoyada afsona ham bor, ammo u shoirning saroydagi nufuzini yaxshi ko'rsatadi; Avfiy esa uning ikki yuz quli va to'rt yuz tuyali karvoni bo'lganini yozadi.

An'anaga ko'ra Rudakiy yuz ming baytdan ortiq she'r yozgan, ammo bizgacha mingga yaqin bayti yetib kelgan: lug'atlarda, ayniqsa Asadiy Tusiyning «Lug'ati furs»ida va tazkiralarda keltirilgan alohida baytlar hamda bir necha to'liq she'r. U qasida, g'azal, ruboiy, marsiya, pand-nasihat she'rlari va masnaviylar yaratgan, fors tilidagi ilk ruboiy mualliflaridan biri hisoblanadi. Nasr II buyrug'i bilan u Bal'amiy topshirig'iga ko'ra fors tiliga o'girilgan «Kalila va Dimna»ni nazmga solgan; bu dostondan yuzga yaqin bayt qolgan, xolos. Muallifi noma'lum «Tarixi Siyiston»da saqlangan «Mayning onasi» qasidasi Siyiston hokimi Abu Ja'far Ahmad ibn Muhammadga bag'ishlangan va o'sha manbaga ko'ra shoirga o'n ming dinor keltirgan. May va ishq, bahor manzaralari, dunyoning o'tkinchiligi haqidagi o'ylar hamda sodda, ravon til uning she'riyatini Xuroson uslubining namunasiga aylantirgan.

937–938-yillarda saroydagi ismoiliylarga qarshi harakatdan so'ng vazir Bal'amiy lavozimidan ketgach, shoir homiysidan ayrilib, saroydan uzoqlashtirilgan. Qariligini u muhtojlikda va ko'zi ojiz holda o'tkazgan — «Qarilikdan shikoyat» qasidasi shu yillar haqida. Avfiy uni tug'ma ko'r deb yozgan, lekin tabiat tasvirlaridagi ranglarning aniqligi olimlarni bunga shubha bilan qarashga undaydi; 1950-yillarda Panjruddagi qabrdan topilgan qoldiqlarni o'rgangan antropolog Mixail Gerasimov shoir katta yoshda ko'r qilingan degan xulosaga kelgan. Rudakiy hijriy 329 (milodiy 940/941) yilda ona qishlog'ida vafot etgan.

Unsuriy, Farruxiy va Muizziy kabi keyingi shoirlar uning peshqadamligini tan olgan; Rudakiyni ko'pincha «fors she'riyatining otasi» deb atashadi. 1958-yilda Eron va Tojikiston SSR shoir tavalludining 1100 yilligini birgalikda nishonlagan, Panjruddagi qabri ustiga maqbara qurilgan, SSSR pochtasi marka chiqargan. Dushanbeda shoh ko'cha va markaziy bog', Tojikistonning Davlat mukofoti va Merkuriydagi krater uning nomi bilan ataladi; nisbasi bog'langan Samarqandda ham uning nomida ko'cha bor va haykali o'rnatilgan. She'rlarini o'zbek tiliga Munirxon Muinzoda va Shoislom Shomuhamedov tarjima qilgan.