Абу Абдуллоҳ Рудакий
Бухородаги Сомонийлар саройининг шоири, хонанда ва созанда (тахм. 858–941), янги форс тилидаги илк йирик шоир; Эронда янги форс шеъриятининг асосчиси, Тожикистонда тожик адабиётининг отаси деб эъзозланади.
Биография
Абу Абдуллоҳ Жаъфар ибн Муҳаммад Рудакий тахминан 858-йилда туғилган. XII аср муаллифи Самъоний унинг ватанини Самарқандга қарашли Рудак мавзеси деб кўрсатади ва шоир исмига «ас-Самарқандий» нисбасини қўшади. Тожик адиби Садриддин Айний 1940-йилда шоирга бағишланган китобида унинг туғилган жойини Зарафшон юқори оқимидаги, Панжакент яқинидаги Панжруд қишлоғи билан боғлаган; бу ҳудуд бугун Тожикистон таркибида. Рудакий Сомонийлар даврида — Мовароуннаҳр ва Хуросонда янги форс (дарий) тилидаги адабиёт эндигина шаклланаётган пайтда яшаган.
Ёшлиги ҳақида маълумот кам, уларнинг асосий қисми XIII асрда яшаган Авфийнинг тазкирасида сақланган. Унга кўра, Рудакий саккиз ёшидаёқ Қуръонни ёд билган ва шеър тўқиган, чанг чалишни эса машҳур созанда Абулабак Бахтиёрдан ўрганган. Шоирлик, хонандалик ва созандалик иқтидори уни ёшлигидаёқ танитган: у шеърларини чанг жўрлигида ўзи куйлаган. Самъоний унинг Самарқанд қозисидан ҳадис ривоят қилганини ёзади, шундан келиб чиқиб тадқиқотчилар у Бухорога боришдан олдин Самарқандда таҳсил олган деб ҳисоблайди.
Умрининг асосий қисми Бухорода, Сомонийлар саройида ўтган. Исмоил Сомоний 907-йилда вафот этганда шоир унинг ўғли амир Аҳмадга таскин берувчи марсия бағишлаган — демак, у ўша пайтда саройда бўлган. Энг юксак мартабага у Наср II (914–943) даврида эришиб, амирнинг маддоҳи ва надими бўлган. Унга вазир Абулфазл Балъамий ҳомийлик қилган ва Рудакийни араб ва форс шоирларининг энг яхшиси деб билган. XII аср муаллифи Низомий Арузий «Чаҳор мақола»да ҳикоя қилишича, Ҳирот яқинидаги Бодғис яйловларида йиллаб қолиб кетган амир Рудакийнинг «Бўйи Жўйи Мўлиён» шеърини эшитгач, дарҳол отга миниб, Бухорога жўнаган. Бу ҳикояда афсона ҳам бор, аммо у шоирнинг саройдаги нуфузини яхши кўрсатади; Авфий эса унинг икки юз қули ва тўрт юз туяли карвони бўлганини ёзади.
Анъанага кўра Рудакий юз минг байтдан ортиқ шеър ёзган, аммо бизгача мингга яқин байти етиб келган: луғатларда, айниқса Асадий Тусийнинг «Луғати фурс»ида ва тазкираларда келтирилган алоҳида байтлар ҳамда бир неча тўлиқ шеър. У қасида, ғазал, рубоий, марсия, панд-насиҳат шеърлари ва маснавийлар яратган, форс тилидаги илк рубоий муаллифларидан бири ҳисобланади. Наср II буйруғи билан у Балъамий топшириғига кўра форс тилига ўгирилган «Калила ва Димна»ни назмга солган; бу достондан юзга яқин байт қолган, холос. Муаллифи номаълум «Тарихи Сийистон»да сақланган «Майнинг онаси» қасидаси Сийистон ҳокими Абу Жаъфар Аҳмад ибн Муҳаммадга бағишланган ва ўша манбага кўра шоирга ўн минг динор келтирган. Май ва ишқ, баҳор манзаралари, дунёнинг ўткинчилиги ҳақидаги ўйлар ҳамда содда, равон тил унинг шеъриятини Хуросон услубининг намунасига айлантирган.
937–938-йилларда саройдаги исмоилийларга қарши ҳаракатдан сўнг вазир Балъамий лавозимидан кетгач, шоир ҳомийсидан айрилиб, саройдан узоқлаштирилган. Қарилигини у муҳтожликда ва кўзи ожиз ҳолда ўтказган — «Қариликдан шикоят» қасидаси шу йиллар ҳақида. Авфий уни туғма кўр деб ёзган, лекин табиат тасвирларидаги рангларнинг аниқлиги олимларни бунга шубҳа билан қарашга ундайди; 1950-йилларда Панжруддаги қабрдан топилган қолдиқларни ўрганган антрополог Михаил Герасимов шоир катта ёшда кўр қилинган деган хулосага келган. Рудакий ҳижрий 329 (милодий 940/941) йилда она қишлоғида вафот этган.
Унсурий, Фаррухий ва Муиззий каби кейинги шоирлар унинг пешқадамлигини тан олган; Рудакийни кўпинча «форс шеъриятининг отаси» деб аташади. 1958-йилда Эрон ва Тожикистон ССР шоир таваллудининг 1100 йиллигини биргаликда нишонлаган, Панжруддаги қабри устига мақбара қурилган, СССР почтаси марка чиқарган. Душанбеда шоҳ кўча ва марказий боғ, Тожикистоннинг Давлат мукофоти ва Меркурийдаги кратер унинг номи билан аталади; нисбаси боғланган Самарқандда ҳам унинг номида кўча бор ва ҳайкали ўрнатилган. Шеърларини ўзбек тилига Мунирхон Муинзода ва Шоислом Шомуҳамедов таржима қилган.
Карьера
- Бухорода Сомонийлар саройиСарой шоири, амир Наср II нинг надими · Бухоро · …–937
Ҳаёт йўли
- тахм. 858Туғилиши
Самарқандга қарашли Рудак мавзесида, Садриддин Айний фикрича — Панжакент яқинидаги Панжруд қишлоғида туғилган.
- БолалигиТаҳсил ва мусиқа
Авфий маълумотига кўра, саккиз ёшида Қуръонни ёд билган ва шеър ёзган; чанг чалишни созанда Абулабак Бахтиёрдан ўрганган.
- 907Сомонийлар саройида
Исмоил Сомоний вафотида амир Аҳмадга таскин берувчи марсия ёзган — бу унинг Бухоро саройидаги хизматининг энг эрта санали далили.
- 914–937Наср II шоири
Вазир Абулфазл Балъамий ҳомийлигида амир Наср II нинг маддоҳи ва надими бўлган.
- Наср II даврида«Калила ва Димна»
Амир буйруғи билан ҳинд масаллари китобини форс тилида назмга солган.
- 936/937Шаҳид Балхийга марсия
Дўсти, шоир ва олим Шаҳид Балхийнинг вафотига марсия битган.
- 937–938Саройдан узоқлаштирилиши
Вазир Балъамий лавозимидан кетгач, ҳомийсидан айрилиб, саройни тарк этган.
- 940/941Вафоти
Кўзи ожиз ва муҳтож ҳолда она қишлоғида вафот этган.
- 1940«Устод Рудакий»
Садриддин Айнийнинг шоир ҳақидаги китобида унинг 804 байти жамланган; Айний изланишлари шоирнинг туғилган жойи ва қабрини ҳам кўрсатиб берган.
- 19581100 йиллик
Эрон ва Тожикистон ССР юбилейни бирга нишонлаган; Панжруддаги қабри устига мақбара қурилган.
- 20081150 йиллик
Сана БМТда ва форс тилли мамлакатларда нишонланган; Душанбенинг марказий боғига унинг номи берилган.
Асарлар
- «Калила ва Димна»Достон (маснавий)
Ҳинд масаллари китобининг Наср II буйруғи билан Балъамий даврида қилинган форсча таржимаси асосидаги назмий талқини. Фирдавсийнинг ёзишича, матн шоирга ўқиб берилган; юзга яқин тарқоқ байти сақланган.
- «Майнинг онаси» («Модари май»)Қасида
«Тарихи Сийистон»да сақланган юзга яқин байтли қасида: май тайёрлаш ва базм тасвири Сийистон ҳокими Абу Жаъфар Аҳмад ибн Муҳаммад мадҳига уланади.
- «Бўйи Жўйи Мўлиён»Лирик шеър
Низомий Арузий ривоятига кўра, амир Наср II ни Бодғисдан Бухорога қайтарган қисқа шеър; XX асрда Руҳуллоҳ Холиқий унга куй басталаган.
- «Қариликдан шикоят»Қасида
Тишлари тўкилганидан бошланиб, ўтган яхши кунларни ҳозирги қашшоқлик билан қиёслайдиган таржимаи ҳолона қасида.
- «Исмоил Сомоний вафотига марсия» (907)Марсия
Отасидан айрилган амир Аҳмад ибн Исмоилга таскин; Рудакийнинг Сомонийлар хизматидаги энг эрта санали далили.
- «Шаҳид Балхий вафотига марсия»Марсия
Дўсти, шоир ва олим Шаҳид Балхий (ваф. 936/937) мотами; унда дўст дарди шоирнинг ўз қисмати ҳақидаги ўйга уланади.
- «Синдбоднома»Маснавий
Синдбод ва етти вазир ҳақидаги ҳикоянинг назмий талқини; фақат бир неча байти маълум.
- «Рубоийлар»Тўртликлар
Қирққа яқин рубоийси сақланган; Рудакий форс тилидаги илк рубоийнавислардан бири ҳисобланади.
Мерос
Рудакий — ижоди тарқоқ байтлардан кўра кенгроқ ҳажмда сақланган илк янги форс шоири: ундан олдингилардан, масалан, Абу Ҳафс Суғдийдан деярли ҳеч нарса қолмаган. У форс шеъриятида қасида, ғазал, рубоий ва маснавийни қарор топтирган; тилининг равонлиги, май, ишқ ва баҳор тасвири, дунёнинг ўткинчилиги ҳақидаги мулоҳазалари Хуросон услубининг белгиларига айланган. Унсурий ўз ғазаллари Рудакийники даражасига етмаслигини тан олган. Мўғуллар даврида, мураккаб безакли услуб урф бўлганда, унинг шуҳрати сўнган ва XIX асрда қайта тикланган; бу орада унинг номи билан асосан Қатрон Табризий шеърларидан тузилган сохта «Рудакий девони» ҳам тарқалган. Эронда уни янги форс шеъриятининг асосчиси, Тожикистонда тожик адабиётининг отаси деб эъзозлашади.
Давр: Сомонийлар даври, IX аср охири — X асрнинг биринчи ярми- Карл Ҳерман Эте Рудакий ҳақидаги илк Ғарб тадқиқотини нашр эттирди (1873)
- Садриддин Айнийнинг «Устод Рудакий» китоби чиқди (1940)
- Тошкентда Мунирхон Муинзода таржимасида Рудакий шеърлари тўплами нашр этилди (1957)
- Эрон ва Тожикистон ССРда шоир таваллудининг 1100 йиллиги нишонланди, Панжрудда мақбара қурилди (1958)
- Москвада сақланиб қолган шеърларининг тўлиқ девони русча таржималари билан чиқди (1964)
- Таваллудининг 1150 йиллиги БМТда ва Тожикистон, Эрон, Афғонистон ва Қозоғистонда нишонланди (2008)