Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Tuzatish taklif qilish

Abu Bakr Narshaxiy

O'rta asr tarixchisi, Somoniylar davrida arab tilida yozilgan «Buxoro tarixi» muallifi — Buxoro va Somoniylar tarixining muhim manbasi.

Faoliyat:
Olim, Tarixchi
Haqiqiy ismi:
Abu Bakr Muhammad ibn Ja'far an-Narshaxiy
Tug'ilgan:
taxminan 899 — taxminan 959
Tug'ilgan joy:
Buxoro

Biografiya

Abu Bakr Muhammad ibn Ja'far ibn Zakariyo ibn Xattob ibn Sharik an-Narshaxiy — Movarounnahrning o'rta asrlardagi tarixchisi. U hijriy 286-yilda (milodiy 899-yil) Buxoro atrofidagi Narshax qishlog'ida tug'ilgan; 2010-yilda nashr etilgan ilmiy izohlarda bu qishloq Vobkana yaqinida, Buxorodan uch farsax naridagi joyda bo'lgani aytiladi. Narshaxiyning nasabi haqidagi ma'lumotlar Abu Sa'd as-Sam'oniyning «Kitob al-ansob» asarida saqlangan. U sug'dlar avlodidan edi.

Hayoti haqida deyarli hech narsa ma'lum emas. O'zbekiston milliy ensiklopediyasiga ko'ra, u Somoniylar saroyida kotiblik qilgan. Tadqiqotchi Sh. Kamoliddinov uni Buxoroning bilimdonlar oilasiga mansub, Somoniylar va keyinchalik Qoraxoniylar saroyiga yaqin xonadon vakili bo'lgan, deb taxmin qiladi.

Narshaxiyning yagona ma'lum asari — arab tilida yozilgan «Buxoro tarixi». Kitob muqaddimasidagi sanaga ko'ra, 943–944-yillarda (hijriy 332-yil) Somoniylar amiri Nuh ibn Nasrga (hukmronligi 943–954) taqdim etilgan; ilmiy adabiyotda 948–949-yillar ham tilga olinadi. Asar shahar tarixiga bag'ishlangan kitoblar janriga kiradi, bu janr IX asrda paydo bo'lgan.

Kitobda Buxoroning barpo etilishi va qadimgi hukmdorlari, shahar va uning atrofidagi qishloqlar tasviri, shaharning darvozalari va devorlari, vaqf yerlari, arablar istilosi, Muqanna va Abu Muslim boshchiligidagi qo'zg'olonlar, islomning yoyilishi hamda Somoniylar davlatining tashkil topishi haqida hikoya qilinadi. Islomgacha bo'lgan davr qismi al-Balozuriy va at-Tabariy asarlariga, ehtimol al-Madoiniyga tayanib yozilgan.

Asarning arabcha asl nusxasi bizgacha yetib kelmagan. 1128-yilda Qubalik Abu Nasr Ahmad al-Qubaviy uni fors tiliga qisqartirib tarjima qildi va Somoniylar davrini 975-yilgacha davom ettirdi; 1178–1179-yillarda Muhammad ibn Zufar matnni yana qisqartirdi, so'ng noma'lum muharrir voqealarni 1220-yilgacha olib keldi. Hozirgi matn shu oxirgi tahrirda saqlangan. Narshaxiy hijriy 348-yilning safar oyida, ya'ni 959-yil bahorida vafot etgan.

«Buxoro tarixi» Parijda (1892), Buxoroda (1904) va Tehronda (1939) fors tilida, rus tilida (1897), ingliz tilida (1954), o'zbek tilida (1966, 1993) nashr etilgan. Asar Buxoro va Somoniylar tarixining muhim manbalaridan biri hisoblanadi.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 899
    Tug'ilishi

    Buxoro atrofidagi Narshax qishlog'ida tug'ilgan (hijriy 286-yil).

  2. 943–944
    «Buxoro tarixi»

    Arab tilida yozgan «Buxoro tarixi»ni Somoniylar amiri Nuh ibn Nasrga taqdim etgan; ba'zi manbalarda sana 948–949-yil deb ko'rsatiladi.

  3. 959
    Vafoti

    Hijriy 348-yil safar oyida, ya'ni bahorda vafot etgan.

  4. 1128
    Fors tiliga tarjima

    Qubalik Abu Nasr al-Qubaviy asarni fors tiliga qisqartirib tarjima qilgan va Somoniylar davrini 975-yilgacha davom ettirgan.

  5. 1178–1179
    Ikkinchi qisqartirish

    Muhammad ibn Zufar fors tilidagi matnni yana qisqartirgan va to'ldirgan.

  6. 1892
    Parij nashri

    Sharl Sheffer asarning matnini Parijda nashr etgan.

  7. 1897
    Rus tiliga tarjima

    N. Lykoshin asarni rus tiliga tarjima qilgan.

  8. 1954
    Ingliz tiliga tarjima

    Amerikalik eronshunos Richard Fray asarni ingliz tiliga tarjima qilgan.

  9. 1966
    O'zbekcha nashr

    «Buxoro tarixi» Toshkentda o'zbek tilida chop etilgan (keyingi nashri 1993-yilda).

Asarlar

  • «Buxoro tarixi» («Tarixi Buxoro», «Tarixi Narshaxiy») (943)
    Tarixiy asar

    Buxoro va uning vohasi tarixiga bag'ishlangan, arab tilida yozilgan asar; arabcha asl nusxasi yo'qolgan, kitob XII asrdagi fors tarjimasi va keyingi tahrirlarda saqlangan.

Meros

Narshaxiyning «Buxoro tarixi» Buxoro va Somoniylar davlati tarixining muhim manbalaridan biri hisoblanadi: unda Buxoro vohasining siyosiy tarixi, arablar istilosi, ijtimoiy va iqtisodiy hayoti, tarixiy topografiyasi va sug'orish tizimi haqida ma'lumotlar bor. Kitob asrlar davomida Markaziy Osiyoda ko'chirilgan va o'qilgan, uning ko'plab qo'lyozmalari saqlanib qolgan.

Davr: Somoniylar davri, X asr
  • Qubalik Abu Nasr al-Qubaviy asarni fors tiliga tarjima qilgan (1128)
  • «Buxoro tarixi» rus tiliga tarjima qilingan (1897)
  • Richard Fray asarni ingliz tilida nashr etgan (1954)
  • Sh. Kamoliddinov tarjimasi va izohlari bilan «Buxoro tarixi»ning ilmiy nashri chiqqan (2010)
Abu Bakr Narshaxiy (taxminan 899–959) — Olim | Shaxs.uz