Биография
Абу Бакр Муҳаммад ибн Жаъфар ибн Закариё ибн Хаттоб ибн Шарик ан-Наршахий — Мовароуннаҳрнинг ўрта асрлардаги тарихчиси. У ҳижрий 286-йилда (милодий 899-йил) Бухоро атрофидаги Наршах қишлоғида туғилган; 2010-йилда нашр этилган илмий изоҳларда бу қишлоқ Вобкана яқинида, Бухородан уч фарсах наридаги жойда бўлгани айтилади. Наршахийнинг насаби ҳақидаги маълумотлар Абу Саъд ас-Самъонийнинг «Китоб ал-ансоб» асарида сақланган. У суғдлар авлодидан эди.
Ҳаёти ҳақида деярли ҳеч нарса маълум эмас. Ўзбекистон миллий энсиклопедиясига кўра, у Сомонийлар саройида котиблик қилган. Тадқиқотчи Ш. Камолиддинов уни Бухоронинг билимдонлар оиласига мансуб, Сомонийлар ва кейинчалик Қорахонийлар саройига яқин хонадон вакили бўлган, деб тахмин қилади.
Наршахийнинг ягона маълум асари — араб тилида ёзилган «Бухоро тарихи». Китоб муқаддимасидаги санага кўра, 943–944-йилларда (ҳижрий 332-йил) Сомонийлар амири Нуҳ ибн Насрга (ҳукмронлиги 943–954) тақдим этилган; илмий адабиётда 948–949-йиллар ҳам тилга олинади. Асар шаҳар тарихига бағишланган китоблар жанрига киради, бу жанр IX асрда пайдо бўлган.
Китобда Бухоронинг барпо этилиши ва қадимги ҳукмдорлари, шаҳар ва унинг атрофидаги қишлоқлар тасвири, шаҳарнинг дарвозалари ва деворлари, вақф ерлари, араблар истилоси, Муқанна ва Абу Муслим бошчилигидаги қўзғолонлар, исломнинг ёйилиши ҳамда Сомонийлар давлатининг ташкил топиши ҳақида ҳикоя қилинади. Исломгача бўлган давр қисми ал-Балозурий ва ат-Табарий асарларига, эҳтимол ал-Мадоинийга таяниб ёзилган.
Асарнинг арабча асл нусхаси бизгача етиб келмаган. 1128-йилда Қубалик Абу Наср Аҳмад ал-Қубавий уни форс тилига қисқартириб таржима қилди ва Сомонийлар даврини 975-йилгача давом эттирди; 1178–1179-йилларда Муҳаммад ибн Зуфар матнни яна қисқартирди, сўнг номаълум муҳаррир воқеаларни 1220-йилгача олиб келди. Ҳозирги матн шу охирги таҳрирда сақланган. Наршахий ҳижрий 348-йилнинг сафар ойида, яъни 959-йил баҳорида вафот этган.
«Бухоро тарихи» Парижда (1892), Бухорода (1904) ва Теҳронда (1939) форс тилида, рус тилида (1897), инглиз тилида (1954), ўзбек тилида (1966, 1993) нашр этилган. Асар Бухоро ва Сомонийлар тарихининг муҳим манбаларидан бири ҳисобланади.
Карьера
- Бухорода Сомонийлар саройиКотиб · Бухоро
Ҳаёт йўли
- 899Туғилиши
Бухоро атрофидаги Наршах қишлоғида туғилган (ҳижрий 286-йил).
- 943–944«Бухоро тарихи»
Араб тилида ёзган «Бухоро тарихи»ни Сомонийлар амири Нуҳ ибн Насрга тақдим этган; баъзи манбаларда сана 948–949-йил деб кўрсатилади.
- 959Вафоти
Ҳижрий 348-йил сафар ойида, яъни баҳорда вафот этган.
- 1128Форс тилига таржима
Қубалик Абу Наср ал-Қубавий асарни форс тилига қисқартириб таржима қилган ва Сомонийлар даврини 975-йилгача давом эттирган.
- 1178–1179Иккинчи қисқартириш
Муҳаммад ибн Зуфар форс тилидаги матнни яна қисқартирган ва тўлдирган.
- 1892Париж нашри
Шарл Шеффер асарнинг матнини Парижда нашр этган.
- 1897Рус тилига таржима
Н. Лйкошин асарни рус тилига таржима қилган.
- 1954Инглиз тилига таржима
Америкалик эроншунос Ричард Фрай асарни инглиз тилига таржима қилган.
- 1966Ўзбекча нашр
«Бухоро тарихи» Тошкентда ўзбек тилида чоп этилган (кейинги нашри 1993-йилда).
Асарлар
- «Бухоро тарихи» («Тарихи Бухоро», «Тарихи Наршахий») (943)Тарихий асар
Бухоро ва унинг воҳаси тарихига бағишланган, араб тилида ёзилган асар; арабча асл нусхаси йўқолган, китоб XII асрдаги форс таржимаси ва кейинги таҳрирларда сақланган.
Мерос
Наршахийнинг «Бухоро тарихи» Бухоро ва Сомонийлар давлати тарихининг муҳим манбаларидан бири ҳисобланади: унда Бухоро воҳасининг сиёсий тарихи, араблар истилоси, ижтимоий ва иқтисодий ҳаёти, тарихий топографияси ва суғориш тизими ҳақида маълумотлар бор. Китоб асрлар давомида Марказий Осиёда кўчирилган ва ўқилган, унинг кўплаб қўлёзмалари сақланиб қолган.
Давр: Сомонийлар даври, X аср- Қубалик Абу Наср ал-Қубавий асарни форс тилига таржима қилган (1128)
- «Бухоро тарихи» рус тилига таржима қилинган (1897)
- Ричард Фрай асарни инглиз тилида нашр этган (1954)
- Ш. Камолиддинов таржимаси ва изоҳлари билан «Бухоро тарихи»нинг илмий нашри чиққан (2010)