Abu Mansur al-Moturidiy

Abu Mansur Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud al-Moturidiy Samarqand chekkasidagi Moturid (Moturit) mahallasidan bo'lgan, nisbasi ham shu joy nomidan olingan. Tug'ilgan yili manbalarda qayd etilmagan: O'zbekistonda u taxminan 870-yil deb qabul qilingan va 2000-yilda olim tavalludining 1130 yilligi nishonlangan, ayrim tadqiqotchilar esa uni IX asr o'rtalariga olib boradi. Moturidiy yashagan davrda Movarounnahrni Somoniylar boshqargan, Samarqand esa hanafiy ilmining yirik markazlaridan biri edi.

Fiqh va kalomni Samarqandda, ustozlari orqali Abu Hanifa va uning shogirdi Muhammad ash-Shayboniyga borib taqaladigan silsilada o'rgangan. Manbalar uning ustozlari qatorida Abu Bakr Ahmad ibn Ishoq al-Juzjoniy, Nusayr ibn Yahyo al-Balxiy va Ray qozisi Muhammad ibn Muqotil ar-Roziyni tilga oladi. Tahsilini Samarqand ulamolariga boshchilik qilgan va «Dor ul-Juzjoniya»da dars bergan Abu Nasr al-Iyodiy huzurida nihoyasiga yetkazgan.

Moturidiy butun umrini ilmga bag'ishlagan: uning biror davlat lavozimida ishlagani ma'lum emas, zolim hukmdorlarga yaqinlikni esa asarlarida qoralagan. Samarqandda fiqh va kalomdan dars bergan; Abu Ahmad al-Iyodiy, Ali ibn Sa'id ar-Rustug'faniy va Abdulkarim ibn Muso al-Pazdaviy uning shogirdlaridan bo'lgan. Zamondoshi, faqih va zohid Hakim as-Samarqandiy bilan yaqin do'st edi.

Manbalar unga tegishli o'n uchta asarni qayd etadi, ulardan ikkitasi bizgacha to'liq yetib kelgan. «Kitob at-tavhid» sunniy kalomning saqlanib qolgan eng qadimgi yaxlit bayonlaridan biri bo'lib, unda bilim manbalari — sezgi, rivoyat va aql, olamning yaratilganligi, Allohning borligi va sifatlari, payg'ambarlik va inson amallari masalalari ko'rib chiqiladi. «Ta'vilot al-Qur'on» tafsiri olimning shogirdlariga o'qigan darslari asosida tuzilgan va kalom hamda fiqhga oid ko'plab fikrlarni o'z ichiga oladi. Mo'taziliy Abul Qosim al-Ka'biyga, qarmatiylarga va shialarning imomat haqidagi ta'limotiga qarshi raddiyalari, fiqh usuliga oid asarlari esa faqat nomlari va keyingi mualliflarning iqtiboslari orqali ma'lum.

Moturidiy nazdida iymon qalb bilan tasdiqlash va uni til bilan iqror etishdan iborat, amallar esa iymonning qismi emas. U Allohning zot sifatlari bilan birga fe'l sifatlarini, jumladan yaratuvchilik sifatini ham azaliy deb bilgan — bu jihat uni Iroqdagi zamondoshi Abul Hasan al-Ash'ariydan ajratib turadi. Uning fikricha, amallarni Alloh yaratadi, lekin ularni inson o'z qudrati va ixtiyori bilan tanlaydi. Asarlarida mo'taziliylar, karromiylar va qarmatiylar bilan bir qatorda moniylar va boshqa dualistik oqimlarning qarashlari ham tanqid qilingan, shu sababli «Kitob at-tavhid» ana shu oqimlar tarixi uchun ham qimmatli manbadir.

Olim hijriy 333-yilda (milodiy 944-yil) Samarqandda vafot etgan va shahardagi Chokardiza qabristoniga dafn qilingan; do'sti Hakim as-Samarqandiy qabr toshiga uning ilm yo'lidagi umrini ta'riflovchi so'zlarni yozdirgan. Qabr asrlar davomida ziyorat qilib kelingan: 1920-yilda sharqshunos V. V. Bartold maqbarani ko'rgan, sovet yillarida esa qabriston o'rni uy-joylar ostida qolgan. 2000-yilda qabr ustida yangi maqbara va yodgorlik majmuasi barpo etilgan.

Moturidiy asos solgan yo'nalish alohida kalom maktabi sifatida keyinroq, XII asr boshida Abul Mu'in an-Nasafiy asarlari orqali shakllangan: an-Nasafiy uni maktab boshlig'i deb bilgan. Moturidiylik hanafiylar orasida Movarounnahrdan Usmonlilar va Boburiylar saltanatigacha keng tarqalgan va ash'ariylik bilan birga sunniy kalomning ikki asosiy maktabidan biri sifatida e'tirof etiladi. 2020-yilda Samarqandda unga bag'ishlangan xalqaro anjuman o'tkazilgan va Imom Moturidiy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi tashkil etilgan.