Абу Мансур ал-Мотуридий

IX–X асрларда яшаган самарқандлик илоҳиётчи ва ҳанафий фақиҳ, сунний каломнинг икки асосий мактабидан бири — мотуридийлик асосчиси, «Китоб ат-тавҳид» муаллифи.

Маълумот:

Фаолият:: Диний арбоб
Ҳақиқий исми:: Абу Мансур Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Мотуридий ас-Самарқандий
Тахаллуси:: Имом Мотуридий, Имом ал-Ҳудо
Туғилган:: тахминан 870 — 944
Туғилган жой:: Самарқанд
Отаси:: Муҳаммад ибн Маҳмуд

Биография

Абу Мансур Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Маҳмуд ал-Мотуридий Самарқанд чеккасидаги Мотурид (Мотурит) маҳалласидан бўлган, нисбаси ҳам шу жой номидан олинган. Туғилган йили манбаларда қайд этилмаган: Ўзбекистонда у тахминан 870-йил деб қабул қилинган ва 2000-йилда олим таваллудининг 1130 йиллиги нишонланган, айрим тадқиқотчилар эса уни IX аср ўрталарига олиб боради. Мотуридий яшаган даврда Мовароуннаҳрни Сомонийлар бошқарган, Самарқанд эса ҳанафий илмининг йирик марказларидан бири эди.

Фиқҳ ва каломни Самарқандда, устозлари орқали Абу Ҳанифа ва унинг шогирди Муҳаммад аш-Шайбонийга бориб тақаладиган силсилада ўрганган. Манбалар унинг устозлари қаторида Абу Бакр Аҳмад ибн Ишоқ ал-Жузжоний, Нусайр ибн Яҳё ал-Балхий ва Рай қозиси Муҳаммад ибн Муқотил ар-Розийни тилга олади. Таҳсилини Самарқанд уламоларига бошчилик қилган ва «Дор ул-Жузжония»да дарс берган Абу Наср ал-Иёдий ҳузурида ниҳоясига етказган.

Мотуридий бутун умрини илмга бағишлаган: унинг бирор давлат лавозимида ишлагани маълум эмас, золим ҳукмдорларга яқинликни эса асарларида қоралаган. Самарқандда фиқҳ ва каломдан дарс берган; Абу Аҳмад ал-Иёдий, Али ибн Саъид ар-Рустуғфаний ва Абдулкарим ибн Мусо ал-Паздавий унинг шогирдларидан бўлган. Замондоши, фақиҳ ва зоҳид Ҳаким ас-Самарқандий билан яқин дўст эди.

Манбалар унга тегишли ўн учта асарни қайд этади, улардан иккитаси бизгача тўлиқ етиб келган. «Китоб ат-тавҳид» сунний каломнинг сақланиб қолган энг қадимги яхлит баёнларидан бири бўлиб, унда билим манбалари — сезги, ривоят ва ақл, оламнинг яратилганлиги, Аллоҳнинг борлиги ва сифатлари, пайғамбарлик ва инсон амаллари масалалари кўриб чиқилади. «Таъвилот ал-Қуръон» тафсири олимнинг шогирдларига ўқиган дарслари асосида тузилган ва калом ҳамда фиқҳга оид кўплаб фикрларни ўз ичига олади. Мўтазилий Абул Қосим ал-Каъбийга, қарматийларга ва шиаларнинг имомат ҳақидаги таълимотига қарши раддиялари, фиқҳ усулига оид асарлари эса фақат номлари ва кейинги муаллифларнинг иқтибослари орқали маълум.

Мотуридий наздида иймон қалб билан тасдиқлаш ва уни тил билан иқрор этишдан иборат, амаллар эса иймоннинг қисми эмас. У Аллоҳнинг зот сифатлари билан бирга феъл сифатларини, жумладан яратувчилик сифатини ҳам азалий деб билган — бу жиҳат уни Ироқдаги замондоши Абул Ҳасан ал-Ашъарийдан ажратиб туради. Унинг фикрича, амалларни Аллоҳ яратади, лекин уларни инсон ўз қудрати ва ихтиёри билан танлайди. Асарларида мўтазилийлар, карромийлар ва қарматийлар билан бир қаторда монийлар ва бошқа дуалистик оқимларнинг қарашлари ҳам танқид қилинган, шу сабабли «Китоб ат-тавҳид» ана шу оқимлар тарихи учун ҳам қимматли манбадир.

Олим ҳижрий 333-йилда (милодий 944-йил) Самарқандда вафот этган ва шаҳардаги Чокардиза қабристонига дафн қилинган; дўсти Ҳаким ас-Самарқандий қабр тошига унинг илм йўлидаги умрини таърифловчи сўзларни ёздирган. Қабр асрлар давомида зиёрат қилиб келинган: 1920-йилда шарқшунос В. В. Бартолд мақбарани кўрган, совет йилларида эса қабристон ўрни уй-жойлар остида қолган. 2000-йилда қабр устида янги мақбара ва ёдгорлик мажмуаси барпо этилган.

Мотуридий асос солган йўналиш алоҳида калом мактаби сифатида кейинроқ, XII аср бошида Абул Муъин ан-Насафий асарлари орқали шаклланган: ан-Насафий уни мактаб бошлиғи деб билган. Мотуридийлик ҳанафийлар орасида Мовароуннаҳрдан Усмонлилар ва Бобурийлар салтанатигача кенг тарқалган ва ашъарийлик билан бирга сунний каломнинг икки асосий мактабидан бири сифатида эътироф этилади. 2020-йилда Самарқандда унга бағишланган халқаро анжуман ўтказилган ва Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот маркази ташкил этилган.

Таълим

Дор ул-Жузжония (Самарқанд)
Мадраса · Самарқанд

Ҳаёт йўли

тахм. 870
Туғилиши
Самарқанд чеккасидаги Мотурид маҳалласида туғилган. Аниқ санаси номаълум; Ўзбекистонда тахминан 870-йил деб қабул қилинган.
IX асрнинг иккинчи ярми
Таҳсил
Самарқандда Абу Бакр Аҳмад ал-Жузжоний, Нусайр ибн Яҳё ал-Балхий ва Муҳаммад ибн Муқотил ар-Розийдан ҳанафий фиқҳи ва каломни ўрганган.
IX аср охири
Абу Наср ал-Иёдий ҳузурида
Таҳсилини «Дор ул-Жузжония»да дарс берган Самарқанд уламолари бошлиғи Абу Наср ал-Иёдий ҳузурида якунлаган.
X аср боши
Мударрислик
Самарқандда фиқҳ ва каломдан дарс берган; Абу Аҳмад ал-Иёдий, Али ар-Рустуғфаний, Абдулкарим ал-Паздавий унинг шогирдлари бўлган.
X асрнинг биринчи ярми
Баҳслар ва раддиялар
Мўтазилий Абул Қосим ал-Каъбийга, қарматийларга ва шиаларнинг имомат таълимотига қарши раддиялар ёзган.
X асрнинг биринчи ярми
«Китоб ат-тавҳид» ва «Таъвилот ал-Қуръон»
Калом бўйича асосий асари ва шогирдларига ўқиган дарслари асосидаги Қуръон тафсирини яратган.
944
Вафоти
Ҳижрий 333-йилда Самарқандда вафот этган ва Чокардиза қабристонига дафн қилинган; қабр тошига ёзувни дўсти Ҳаким ас-Самарқандий ёздирган.
XII аср боши
Мактабнинг шаклланиши
Абул Муъин ан-Насафий «Табсират ал-адилла» асарида уни мактаб бошлиғи сифатида кўрсатган; шу асар билан мотуридийлик алоҳида калом йўналиши сифатида шаклланган.
2000
Янги мақбара
Таваллудининг 1130 йиллиги муносабати билан Самарқандда қабри устида мақбара ва ёдгорлик мажмуаси қурилган.
2020
Халқаро марказ
Самарқандда халқаро анжуман ўтказилган, Президент қарори билан Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот маркази ташкил этилган.

Асарлар

«Китоб ат-тавҳид» («Тавҳид китоби»)
Калом
Асосий илоҳиёт асари: билим манбалари, оламнинг яратилганлиги, Аллоҳнинг борлиги ва сифатлари, пайғамбарлик ва инсон амаллари ҳақида. Ягона қўлёзма нусхада етиб келган, илк бор 1970-йилда Байрутда нашр этилган.
«Таъвилот ал-Қуръон» («Қуръон таъвиллари»)
Тафсир
«Таъвилот аҳл ас-сунна» номи билан ҳам маълум; олимнинг шогирдларига ўқиган дарсларидан тузилган Қуръон шарҳи, калом ва фиқҳга оид бой материал беради. Қирққа яқин қўлёзмаси маълум, нусхалари Тошкентда ҳам сақланади.
«Китоб ал-мақолот» («Таълимотлар китоби»)
Калом
Турли эътиқодий оқимларнинг қарашлари ҳақидаги асар; кейинги муаллифларнинг иқтибослари орқали маълум.
«Радд авоил ал-адилла» («Авоил ал-адилла»га раддия)
Раддия
Мўтазилий Абул Қосим ал-Каъбийнинг каломга оид китобига жавоб; Мотуридий ал-Каъбийга қарши яна икки раддия ёзган.
«Радд китоб ал-имома» («Имомат ҳақидаги китобга раддия»)
Раддия
Шиаларнинг имомат ҳақидаги таълимотига қарши ёзилган асар; сақланмаган.
«Ар-радд 'ала ал-қаромита» («Қарматийларга раддия»)
Раддия
Қарматийларнинг ақида ва фиқҳга оид қарашларига қарши икки асар; сақланмаган.
«Маъохиз аш-шарои'» («Шариат ҳукмларининг манбалари»)
Фиқҳ усули
Фиқҳ усулига оид асар; кейинги ҳанафий усулчилар, жумладан Алоуддин ас-Самарқандий уни иқтибос қилган.
«Шарҳ ал-Жоми' ас-сағир» («Кичик тўплам» шарҳи)
Фиқҳ
Муҳаммад аш-Шайбонийнинг ҳанафий мазҳаби асосий манбаларидан бири бўлган «Ал-Жоми' ас-сағир» асарига шарҳ; иқтибослар орқали маълум.

Мерос

Мотуридий Абу Ҳанифа ақидасини ақлий далиллар билан тизимга солиб, сунний илоҳиётнинг икки асосий мактабидан бирига асос солди. Унинг таълимотини Мовароуннаҳр ҳанафийлари, аввало Абул Муъин ан-Насафий давом эттирди; кейинчалик мотуридийлик Усмонлилар ва Бобурийлар давлатларида етакчи ақидавий мактаб бўлди ва бугун ҳам Туркия, Марказий ва Жанубий Осиё, Болқон ва Кавказ ҳанафийлари орасида кенг тарқалган. Ўзбекистонда олим меросини тизимли ўрганиш мустақиллик йилларида бошланди: 2000-йилда таваллудининг 1130 йиллиги нишонланиб, Самарқандда мақбара қурилди, 2020-йилда эса Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот маркази очилди.

Давр: Сомонийлар даври Мовароуннаҳри, IX–X асрлар

«Китоб ат-тавҳид» илк бор Байрутда нашр этилди (1970)
Таваллудининг 1130 йиллиги нишонланди, Самарқандда мақбара ва ёдгорлик мажмуаси очилди (2000)
Самарқандда «Имом Абу Мансур Мотуридий ва мотуридия таълимоти: ўтмиш ва бугун» халқаро анжумани ўтказилди (2020)
Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот маркази ташкил этилди (2020)