Abu Nasr Forobiy

Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad Forobiy taxminan 870-yilda tug'ilgan (o'zbek manbalarida ko'pincha 873-yil ko'rsatiladi). Aksariyat manbalar uning vatani sifatida Sirdaryo bo'yidagi Farob — O'tror shahrini (hozirgi Qozog'iston hududi) yoki uning yaqinidagi Vasij qishlog'ini ko'rsatadi, ayrim tadqiqotchilar esa uni Xurosondagi Foryob bilan bog'laydi. Hayoti haqidagi ma'lumotlar vafotidan ancha keyin yozib olingani uchun tug'ilgan yili, joyi va kelib chiqishi haqidagi bahslar hanuz davom etadi.

Yoshligida Abbosiylar xalifaligining poytaxti Bag'dodga borgan. U yerda nasroniy ruhoniy Yuhanno ibn Haylondan mantiq bo'yicha tahsil olib, Arastuning mantiqqa oid asarlarini to'liq o'zlashtirgan. Bag'dodda yunon falsafasi bilan shug'ullanuvchi mantiqchilar davrasiga qo'shilgan, bu davraning eng taniqli vakili Abu Bishr Matto ibn Yunus edi; Forobiyning o'z shogirdlaridan biri keyinchalik mashhur faylasuf bo'lgan Yahyo ibn Adiydir.

Forobiy Arastu asarlariga, ayniqsa mantiqqa oid kitoblariga sharhlar yozgan va mantiqni barcha fanlarga yo'l ochuvchi qurol sifatida tizimlashtirgan. «Ilmlarning tasnifi» risolasida o'z davri bilimlarini — til ilmi, mantiq, matematika, tabiiyot va metafizika, siyosat, fiqh va kalomni — tartib bilan ajratib, har birining mavzusini belgilab bergan. Arastu «birinchi muallim» deb hisoblangani sababli Forobiy Sharqda «Muallimi soniy» — «Ikkinchi muallim» nomini olgan.

U Bag'dodda kamida 942-yil sentabrigacha yashagan, so'ng Suriyaga ko'chgan. Bag'dodda boshlagan eng mashhur asari — «Fozil odamlar shahri aholisining qarashlari»ni 942–943-yillarda Damashqda tugatgan. Asarda jamiyat qismlari bir-birini to'ldiradigan tirik organizmga qiyoslanadi: bunday shaharni donishmand rahbar boshqaradi, uning maqsadi esa odamlarni aql va fazilat orqali baxt-saodatga yetkazishdir. Shu mavzuni u «Fuqarolik siyosati» asarida ham rivojlantirgan.

Forobiy musiqa nazariyasiga ham salmoqli hissa qo'shgan. «Musiqa haqida katta kitob»da tovush va intervallarni, cholg'u asboblarining tuzilishini va kuylarning qurilishini matematik asosda tahlil qilgan; bu asar Yaqin va O'rta Sharq musiqa ilmining asosiy manbalaridan biri hisoblanadi. «Harflar kitobi»da esa til, mantiq va falsafa o'rtasidagi bog'liqlikni tadqiq etgan.

948–949-yillarda Misrga borib, so'ng Suriyaga qaytgan; o'rta asr tarjimai hol mualliflarining yozishicha, umrining so'nggi yillarida Halab hukmdori Sayf ad-Davla Hamdoniy unga homiylik qilgan. Forobiy hijriy 339-yilning rajab oyida — 950-yil dekabri yoki 951-yil yanvarida — Damashqda vafot etgan.

Forobiy islom olamida siyosiy falsafaning asoschisi hisoblanadi. Ibn Sino Arastuning «Metafizika»sini faqat Forobiyning shu asar maqsadlariga bag'ishlangan kichik risolasini o'qigach tushunganini yozib qoldirgan; uning g'oyalari Ibn Rushd va Maymonidga ham ta'sir ko'rsatgan. «Ilmlarning tasnifi» XII asrda lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropada ham o'qilgan. Forobiy asarlari o'zbek tiliga ham tarjima qilingan.