Абу Наср Форобий

Абу Наср Муҳаммад ибн Муҳаммад Форобий тахминан 870-йилда туғилган (ўзбек манбаларида кўпинча 873-йил кўрсатилади). Аксарият манбалар унинг ватани сифатида Сирдарё бўйидаги Фароб — Ўтрор шаҳрини (ҳозирги Қозоғистон ҳудуди) ёки унинг яқинидаги Васиж қишлоғини кўрсатади, айрим тадқиқотчилар эса уни Хуросондаги Форёб билан боғлайди. Ҳаёти ҳақидаги маълумотлар вафотидан анча кейин ёзиб олингани учун туғилган йили, жойи ва келиб чиқиши ҳақидаги баҳслар ҳануз давом этади.

Ёшлигида Аббосийлар халифалигининг пойтахти Бағдодга борган. У ерда насроний руҳоний Юҳанно ибн Ҳайлондан мантиқ бўйича таҳсил олиб, Арастунинг мантиққа оид асарларини тўлиқ ўзлаштирган. Бағдодда юнон фалсафаси билан шуғулланувчи мантиқчилар даврасига қўшилган, бу давранинг энг таниқли вакили Абу Бишр Матто ибн Юнус эди; Форобийнинг ўз шогирдларидан бири кейинчалик машҳур файласуф бўлган Яҳё ибн Адийдир.

Форобий Арасту асарларига, айниқса мантиққа оид китобларига шарҳлар ёзган ва мантиқни барча фанларга йўл очувчи қурол сифатида тизимлаштирган. «Илмларнинг таснифи» рисоласида ўз даври билимларини — тил илми, мантиқ, математика, табииёт ва метафизика, сиёсат, фиқҳ ва каломни — тартиб билан ажратиб, ҳар бирининг мавзусини белгилаб берган. Арасту «биринчи муаллим» деб ҳисоблангани сабабли Форобий Шарқда «Муаллими соний» — «Иккинчи муаллим» номини олган.

У Бағдодда камида 942-йил сентабригача яшаган, сўнг Сурияга кўчган. Бағдодда бошлаган энг машҳур асари — «Фозил одамлар шаҳри аҳолисининг қарашлари»ни 942–943-йилларда Дамашқда тугатган. Асарда жамият қисмлари бир-бирини тўлдирадиган тирик организмга қиёсланади: бундай шаҳарни донишманд раҳбар бошқаради, унинг мақсади эса одамларни ақл ва фазилат орқали бахт-саодатга етказишдир. Шу мавзуни у «Фуқаролик сиёсати» асарида ҳам ривожлантирган.

Форобий мусиқа назариясига ҳам салмоқли ҳисса қўшган. «Мусиқа ҳақида катта китоб»да товуш ва интервалларни, чолғу асбобларининг тузилишини ва куйларнинг қурилишини математик асосда таҳлил қилган; бу асар Яқин ва Ўрта Шарқ мусиқа илмининг асосий манбаларидан бири ҳисобланади. «Ҳарфлар китоби»да эса тил, мантиқ ва фалсафа ўртасидаги боғлиқликни тадқиқ этган.

948–949-йилларда Мисрга бориб, сўнг Сурияга қайтган; ўрта аср таржимаи ҳол муаллифларининг ёзишича, умрининг сўнгги йилларида Ҳалаб ҳукмдори Сайф ад-Давла Ҳамдоний унга ҳомийлик қилган. Форобий ҳижрий 339-йилнинг ражаб ойида — 950-йил декабри ёки 951-йил январида — Дамашқда вафот этган.

Форобий ислом оламида сиёсий фалсафанинг асосчиси ҳисобланади. Ибн Сино Арастунинг «Метафизика»сини фақат Форобийнинг шу асар мақсадларига бағишланган кичик рисоласини ўқигач тушунганини ёзиб қолдирган; унинг ғоялари Ибн Рушд ва Маймонидга ҳам таъсир кўрсатган. «Илмларнинг таснифи» XII асрда лотин тилига таржима қилиниб, Европада ҳам ўқилган. Форобий асарлари ўзбек тилига ҳам таржима қилинган.