Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Abu Nasr Mansur ibn Iroq
Tuzatish taklif qilish

Abu Nasr Mansur ibn Iroq

Xorazmlik matematik va astronom, sferik trigonometriya va sinuslar teoremasi bo'yicha ishlari bilan tanilgan, Beruniyning ustozi.

Faoliyat:
Olim, Matematik, Astronom
Haqiqiy ismi:
Abu Nasr Mansur ibn Ali ibn Iroq
Tug'ilgan:
taxminan 960 — taxminan 1036
Tug'ilgan joy:
Xorazm
Otasi:
Ali

Biografiya

Abu Nasr Mansur ibn Ali ibn Iroq taxminan 960–970-yillar oralig'ida tug'ilgan. Manbalar uning tug'ilgan joyini Gilon yoki Xorazm deb ko'rsatadi, bu masala aniq hal qilinmagan. U Xorazmni boshqargan Afrig'iylar sulolasi oilasidan bo'lgan: Afrig'iy Iroqning nabirasi va sulolaning so'nggi xorazmshohi Abu Abdulloh Muhammadning amakivachchasi hisoblanadi. Matematikani Abu-l-Vafodan o'rgangani aytiladi, o'zi esa Qiyot (hozirgi Beruniy shahri) da yashagan.

Taxminan 990-yildan boshlab yosh Abu Rayhon Beruniyga ustozlik qildi. 995-yildagi to'ntarishda Afrig'iylar hokimiyatdan ag'darilib, Xorazmda Ma'mun sulolasi tepaga keldi; Ibn Iroq bir muddatdan keyin Urganchdagi (Gurganj) Ma'muniylar saroyida xizmatga o'tdi — avval Ali ibn Ma'mun, so'ng uning vorisi Abu-l-Abbos Ma'mun qo'lida. Fuqarolar urushi tufayli Xorazmni tark etgan Beruniy bilan hamkorligi taxminan 1004-yildan qayta tiklandi; Ibn Iroq unga o'n ikkiga yaqin risolasini bag'ishlagan.

1017-yilda Xorazmni Mahmud G'aznaviy egallagach, Ibn Iroq Beruniy bilan birga G'azna shahriga ketdi va umrining qolgan qismini Mahmud saroyida o'tkazganga o'xshaydi.

Olim taxminan yigirma beshta asar yozgan, ularning ettitasi matematikaga, o'n sakkiztasi astronomiyaga oid. Eng muhim yutug'i sferik trigonometriya sohasida: Menelayning «Sferika» asariga sharh yozgan, uni takomillashtirgan va sferik sinuslar teoremasining isbotlarini bergan, uchburchakning tomonlarini burchaklari bo'yicha topishda qutbiy uchburchakdan foydalangan. Muntazam yettiburchakni yasash masalasini kub tenglamaga keltirib, konus kesimlari yordamida yechgan. Asosiy astronomik asari — «Shohona Almagest» — yo'qolgan; astrolyabiya yasash va undan foydalanishga bag'ishlangan bir nechta risola ham qoldirgan.

Aniq vafot sanasi noma'lum: Beruniy o'zining 1035/36-yillarda (hijriy 427) yozilgan risolasida ustozini allaqachon marhum deb eslaydi. Shu sababli vafoti odatda taxminan 1036-yilga to'g'ri keltiriladi; u G'azna yaqinida, bugungi Afg'oniston hududida vafot etgan.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 960–970
    Tug'ilishi

    Xorazmni boshqargan Afrig'iylar sulolasi oilasida tug'ilgan; tug'ilgan joyi (Gilon yoki Xorazm) aniq emas.

  2. 990
    Beruniyga ustozlik

    Taxminan shu yillardan Qiyotda yosh Abu Rayhon Beruniyga dars bera boshlagan.

  3. 995
    Afrig'iylarning ag'darilishi

    To'ntarish natijasida Xorazmda hokimiyat Ma'muniylarga o'tdi; Ibn Iroq keyinroq ularning Gurganjdagi saroyida olim bo'ldi.

  4. 1004
    Beruniy bilan hamkorlikning tiklanishi

    Xorazmdan ketgan Beruniy qaytgach, ustoz-shogird birgalikda ishlashni davom ettirdi; Ibn Iroq unga o'n ikkiga yaqin risolasini bag'ishladi.

  5. 1009–1017
    Abu-l-Abbos Ma'mun saroyida

    Xorazmshoh Abu-l-Abbos Ma'munga bag'ishlab osmonning sharsimon shakli haqida risola yozgan.

  6. 1017
    G'aznaga ketishi

    Mahmud G'aznaviy Xorazmni zabt etgach, Beruniy bilan birga G'azna shahriga ko'chirilgan.

  7. 1036
    Vafoti

    Taxminan shu yili G'azna yaqinida vafot etgan; Beruniy 1035/36-yildagi risolasida uni marhum deb tilga oladi.

Asarlar

  • «Yettiburchakni yasash haqida kitob»
    Matematik asar

    Muntazam yettiburchak yasash masalasini kub tenglamaga keltirib, konus kesimlari yordamida yechadi.

  • «Menelayning «Sferika»siga sharh»
    Matematik asar

    Menelayning sferik uchburchaklar haqidagi tarixiy asariga batafsil sharh.

  • «Menelay «Sferika»sidagi bir tasdiqni takomillashtirish kitobi»
    Matematik asar

    Menelayning qo'sh vatarlari o'rnini sinuslar bilan almashtirib, sferik trigonometriyaning asosiy usulini ko'rsatadi.

  • «Tekis va sferik sinuslar teoremasi haqida kitob»
    Matematik asar

    To'g'ri burchakli va qiyshiq burchakli uchburchaklar uchun sinuslar teoremasining isbotlarini keltiradi.

  • «Azimutlar kitobi»
    Astronomik asar

    Azimutlarni astronomik hisoblash usullariga bag'ishlangan asar.

  • «Osmon yoylarini bilish haqida risola»
    Matematik asar

    Qutbiy uchburchak yordamida sferik uchburchakning tomonlarini burchaklari bo'yicha hisoblash usulini beradi.

  • «Astrolyabiyada azimut doiralarini o'tkazish haqida risola»
    Astronomik asar

    Astrolyabiyani yasash va undan foydalanishga oid qo'llanma.

  • «Shohona Almagest»
    Astronomik asar

    Olimning asosiy astronomik asari; hozirda yo'qolgan deb hisoblanadi.

Meros

Ibn Iroq sferik trigonometriyaning shakllanishiga katta hissa qo'shgan olimlardan biri hisoblanadi: sinuslar teoremasini isbotlagan, Menelay hisoblarini sinuslarga o'tkazgan, qutbiy uchburchak usulini bayon etgan; bu usulni keyinchalik Nasriddin Tusiy takrorlagan. Uning Beruniy bilan yaqin hamkorligi X–XI asrlar Xorazm ilmiy muhitining eng mashhur sahifalaridan biri.

Davr: Xorazm va G'azna saroylari ilm-fani, X–XI asrlar
  • Xorazmda Afrig'iylar sulolasi ag'darilib, Ma'muniylar hokimiyatga keldi (995)
  • Mahmud G'aznaviy Xorazmni egalladi; Ibn Iroq va Beruniy G'aznaga ko'chirildi (1017)