Абу Наср Мансур ибн Ироқ
Хоразмлик математик ва астроном, сферик тригонометрия ва синуслар теоремаси бўйича ишлари билан танилган, Берунийнинг устози.
Биография
Абу Наср Мансур ибн Али ибн Ироқ тахминан 960–970-йиллар оралиғида туғилган. Манбалар унинг туғилган жойини Гилон ёки Хоразм деб кўрсатади, бу масала аниқ ҳал қилинмаган. У Хоразмни бошқарган Африғийлар сулоласи оиласидан бўлган: Африғий Ироқнинг набираси ва сулоланинг сўнгги хоразмшоҳи Абу Абдуллоҳ Муҳаммаднинг амакиваччаси ҳисобланади. Математикани Абу-л-Вафодан ўргангани айтилади, ўзи эса Қиёт (ҳозирги Беруний шаҳри) да яшаган.
Тахминан 990-йилдан бошлаб ёш Абу Райҳон Берунийга устозлик қилди. 995-йилдаги тўнтаришда Африғийлар ҳокимиятдан ағдарилиб, Хоразмда Маъмун сулоласи тепага келди; Ибн Ироқ бир муддатдан кейин Урганчдаги (Гурганж) Маъмунийлар саройида хизматга ўтди — аввал Али ибн Маъмун, сўнг унинг вориси Абу-л-Аббос Маъмун қўлида. Фуқаролар уруши туфайли Хоразмни тарк этган Беруний билан ҳамкорлиги тахминан 1004-йилдан қайта тикланди; Ибн Ироқ унга ўн иккига яқин рисоласини бағишлаган.
1017-йилда Хоразмни Маҳмуд Ғазнавий эгаллагач, Ибн Ироқ Беруний билан бирга Ғазна шаҳрига кетди ва умрининг қолган қисмини Маҳмуд саройида ўтказганга ўхшайди.
Олим тахминан йигирма бешта асар ёзган, уларнинг эттитаси математикага, ўн саккизтаси астрономияга оид. Энг муҳим ютуғи сферик тригонометрия соҳасида: Менелайнинг «Сферика» асарига шарҳ ёзган, уни такомиллаштирган ва сферик синуслар теоремасининг исботларини берган, учбурчакнинг томонларини бурчаклари бўйича топишда қутбий учбурчакдан фойдаланган. Мунтазам еттибурчакни ясаш масаласини куб тенгламага келтириб, конус кесимлари ёрдамида ечган. Асосий астрономик асари — «Шоҳона Алмагест» — йўқолган; астролябия ясаш ва ундан фойдаланишга бағишланган бир нечта рисола ҳам қолдирган.
Аниқ вафот санаси номаълум: Беруний ўзининг 1035/36-йилларда (ҳижрий 427) ёзилган рисоласида устозини аллақачон марҳум деб эслайди. Шу сабабли вафоти одатда тахминан 1036-йилга тўғри келтирилади; у Ғазна яқинида, бугунги Афғонистон ҳудудида вафот этган.
Карьера
- Гурганжда хоразмшоҳ Маъмун саройи («Маъмун академияси»)Сарой олими · 995–1017
- Ғазнада Ғазнавийлар саройиСарой олими · 1017–…
Ҳаёт йўли
- 960–970Туғилиши
Хоразмни бошқарган Африғийлар сулоласи оиласида туғилган; туғилган жойи (Гилон ёки Хоразм) аниқ эмас.
- 990Берунийга устозлик
Тахминан шу йиллардан Қиётда ёш Абу Райҳон Берунийга дарс бера бошлаган.
- 995Африғийларнинг ағдарилиши
Тўнтариш натижасида Хоразмда ҳокимият Маъмунийларга ўтди; Ибн Ироқ кейинроқ уларнинг Гурганждаги саройида олим бўлди.
- 1004Беруний билан ҳамкорликнинг тикланиши
Хоразмдан кетган Беруний қайтгач, устоз-шогирд биргаликда ишлашни давом эттирди; Ибн Ироқ унга ўн иккига яқин рисоласини бағишлади.
- 1009–1017Абу-л-Аббос Маъмун саройида
Хоразмшоҳ Абу-л-Аббос Маъмунга бағишлаб осмоннинг шарсимон шакли ҳақида рисола ёзган.
- 1017Ғазнага кетиши
Маҳмуд Ғазнавий Хоразмни забт этгач, Беруний билан бирга Ғазна шаҳрига кўчирилган.
- 1036Вафоти
Тахминан шу йили Ғазна яқинида вафот этган; Беруний 1035/36-йилдаги рисоласида уни марҳум деб тилга олади.
Асарлар
- «Еттибурчакни ясаш ҳақида китоб»Математик асар
Мунтазам еттибурчак ясаш масаласини куб тенгламага келтириб, конус кесимлари ёрдамида ечади.
- «Менелайнинг «Сферика»сига шарҳ»Математик асар
Менелайнинг сферик учбурчаклар ҳақидаги тарихий асарига батафсил шарҳ.
- «Менелай «Сферика»сидаги бир тасдиқни такомиллаштириш китоби»Математик асар
Менелайнинг қўш ватарлари ўрнини синуслар билан алмаштириб, сферик тригонометриянинг асосий усулини кўрсатади.
- «Текис ва сферик синуслар теоремаси ҳақида китоб»Математик асар
Тўғри бурчакли ва қийшиқ бурчакли учбурчаклар учун синуслар теоремасининг исботларини келтиради.
- «Азимутлар китоби»Астрономик асар
Азимутларни астрономик ҳисоблаш усулларига бағишланган асар.
- «Осмон ёйларини билиш ҳақида рисола»Математик асар
Қутбий учбурчак ёрдамида сферик учбурчакнинг томонларини бурчаклари бўйича ҳисоблаш усулини беради.
- «Астролябияда азимут доираларини ўтказиш ҳақида рисола»Астрономик асар
Астролябияни ясаш ва ундан фойдаланишга оид қўлланма.
- «Шоҳона Алмагест»Астрономик асар
Олимнинг асосий астрономик асари; ҳозирда йўқолган деб ҳисобланади.
Мерос
Ибн Ироқ сферик тригонометриянинг шаклланишига катта ҳисса қўшган олимлардан бири ҳисобланади: синуслар теоремасини исботлаган, Менелай ҳисобларини синусларга ўтказган, қутбий учбурчак усулини баён этган; бу усулни кейинчалик Насриддин Тусий такрорлаган. Унинг Беруний билан яқин ҳамкорлиги X–XI асрлар Хоразм илмий муҳитининг энг машҳур саҳифаларидан бири.
Давр: Хоразм ва Ғазна саройлари илм-фани, X–XI асрлар- Хоразмда Африғийлар сулоласи ағдарилиб, Маъмунийлар ҳокимиятга келди (995)
- Маҳмуд Ғазнавий Хоразмни эгаллади; Ибн Ироқ ва Беруний Ғазнага кўчирилди (1017)