Abulfayzxon
Ashtarxoniylar (joniylar) sulolasidan Buxoro xoni (1711–1747): hokimiyati mamlakat inqirozi va Nodirshoh bosqini davrida mang'it amirlari qo'liga o'tgan, 1747-yilda o'ldirilgan.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Hukmdor
- Haqiqiy ismi:
- Abulfayzxon ibn Subhonqulixon
- Hayot yillari:
- taxminan 1687 — 1747
- Tug'ilgan joy:
- Buxoro
- Otasi:
- Subhonqulixon
- Farzandlar:
Biografiya
Abulfayzxon Buxoro xonligida 1711-yildan 1747-yilgacha, o'ttiz olti yil hukmronlik qilgan ashtarxoniy (joniy) hukmdor. U Subhonqulixonning o'g'li, Ubaydullaxonning ukasi. Tug'ilgan yili manbalarda turlicha: ba'zilarida 1687, boshqalarida 1695. Vafoti 1747-yil.
Abulfayzxon taxtga chiqqanida xonlik ichki tarqoqlik tomon ketayotgan edi. Amalda davlatni mang'it qabilasidan chiqqan amirlar boshqargan, ayniqsa Muhammad Hakimbiy katta ta'sirga ega bo'lgan; xon esa ko'pincha ularning qo'lidagi nomigagina hukmdor sifatida tilga olinadi. Yozma manbalarda uning ish yuritishdan chetlashgani, ko'proq ko'ngilxushlik bilan band bo'lgani qayd etiladi. Samarqand, Qarshi, Balx, Farg'ona, Xiva va Badaxshon xonlikdan amalda ajralib ketgan.
1740-yil boshida Eron hukmdori Nodirshoh Movarounnahrga bostirib kirdi. Buxoro qo'shini son jihatidan ustun bo'lsa ham, forslarning o't qurollari va to'plari oldida yengildi. Vikipediya ma'lumotlariga ko'ra, Abulfayzxon o'z xonligini Nodirshohga topshirib, Turkiston hukmdori sifatida tan olingan, Nodirshoh esa uning qiziga uylangan. Nodirshoh Buxoroni tark etgach, Muhammad Hakimbiy otaliq lavozimini egalladi; u 1743-yilda qo'zg'olonlar paytida halok bo'ldi, uning o'g'li Muhammad Rahimbiyni esa Nodirshoh to'rt ming qizilboshli bilan yubordi.
Nodirshoh 1747-yilda o'ldirilgach, Muhammad Rahimbiy Abulfayzxonni o'ldirtirdi: xon Mir Arab madrasasi hujralaridan birida jon bergan. Shundan keyin real hokimiyat mang'itlar qo'liga o'tib, Buxoroda yangi sulola — mang'itlar davri boshlandi. Abdurauf Fitrat 1924-yilda «Abulfayzxon» nomli drama yozgan.
Hayot yo'li
- 1711Buxoro xoni
Taxtga o'tirgan; xonlikda mang'it amirlarining ta'siri kuchaya boshlagan.
- 1740Nodirshoh bosqini
Buxoro qo'shini yengilgan; xon Nodirshoh hokimiyatini tan olgan.
- 1743Muhammad Hakimbiyning o'limi
Otaliq qo'zg'olonlar paytida halok bo'lgan; o'rniga o'g'li Muhammad Rahimbiy kuchaygan.
- 1747Qatl etilishi
Muhammad Rahimbiy buyrug'i bilan Mir Arab madrasasida o'ldirilgan.